|

مروری بر طرح‌های ناکام وزارت نفت

فرسایش اقتدار نفتی

علیرضا زارعی: بیش از صدسال از حضور نفت در عرصه صنعت و اقتصاد ایران می‌گذرد. در طول سالیان دراز، لزوم حضور در عرصه بین‌الملل در این صنعت چنان مهم بوده که باعث به وجود آمدن سازمانی قوی در این شرکت شده است؛ امری که در دیگر صنایع کشور مانند معدن، تجارت، کشاورزی، صادرات و... با وجود تاریخ بسیار طولانی‌ترشان، هیچ‌گاه به قدرت و شکوفایی این صنعت نبوده است.
این موضوع سبب شده با وجود اینکه وزارت نفت هنوز اساسنامه‌ای ندارد اما به پشتوانه شرکت ملی نفت، که به واسطه سال‌ها اتصال به شرکت‌های انگلیسی، صاحب ساختاری قوی است، همواره سرمشق و الگویی برای کارهای تشکیلاتی، برنامه‌ریزی‌های بلندمدت و طرح و اجرای استراتژی‌های موثر و موفق باشد.
اجرای پروژه‌های متعدد توسعه‌ای در این صنعت، در مقایسه با دیگر صنایع، سبب تفاوت بارز آن با دیگر صنایع کشور در زمینه‌های اشاره‌شده در بالا بوده است.
متاسفانه در سال‌های اخیر از هیچ‌کدام از خصایص ذکرشده در بالا در این وزارتخانه، به‌خصوص در سطح کلان، خبری نبوده است.
بررسی چند طرح مهم و استراتژیک مرتبط با این صنعت در داخل و خارج از وزارت نفت، در سال‌های اخیر به ویژه در زمینه تامین مالی طرح‌های توسعه‌ای این صنعت، نشان از شکست آوازه و اقتدار این صنعت دارد. طرح‌هایی از قبیل پیش‌فروش نفت به مردم، فروش نفت در بورس نفت، تاسیس بانک نفت و انجام چند پروژه از فازهای مختلف پارس‌جنوبی در مدت‌زمان 35 ماه... طرح‌هایی هستند که معمولا با سروصدا و تبلیغات بسیار اعلام می‌شوند، اما پس از اندک‌زمانی یا دیگر خبری از آنها منتشر نمی‌شود و به سرعت به فراموشی سپرده می‌شوند یا به شکست می‌انجامند.
طرح فروش نفت به مردم
از طرح‌های پرسروصدای وزارت نفت در یکی، دو سال گذشته «طرح پیش‌فروش نفت» به مردم بود. مطابق اعلام‌های انجام‌شده، در دو سال پیش وزارت نفت قصد داشت این طرح را تا آخر آذر آن سال آغاز کند.
آبان سال 90، رستم قاسمی از پیش‌فروش نفت‌خام به مردم از طریق اوراق سلف نفتی به عنوان یک روش نوین سرمایه‌گذاری خبر داد و ضمن تاکید بر اینکه این شیوه سرمایه‌‌گذاری هم‌اکنون تصویب شده است و پیش‌بینی می‌شود در یک ماه بعد اجرایی شود، پیش‌بینی کرد که این روش جاذبه زیادی برای مردم و متقاضیان خواهد داشت. بر اساس اعلام شرکت ملی نفت ایران در سال 90، سه نماد برای خرید این اوراق اعلام شده بود. در نماد خرید و فروش دلاری چنانچه ارزش هر بشکه نفت در زمان سررسید به 140دلار می‌رسید، سود سالانه (تا چهار سال) 10درصدی و اگر بهای هر بشکه نفت به 160دلار می‌رسید سود 15درصدی در انتظار صاحب اوراق بود. در نمادهای ریالی نیز سود سالانه 20 تا 25درصد برای کف، و سقف قیمت 140 و 160دلار برای هر بشکه در نظر گرفته شده بود. در مجموع با توجه به سود سپرده بانک‌ها که برای سرمایه‌گذاری‌های پنج‌ساله حدود 21درصد است به نظر نمی‌رسد که استقبالی از این طرح صورت پذیرد.
اگرچه قرار بود طرح مذکور در آذر سال 90 کلید بخورد اما با گذشت حدود یک‌سال‌ونیم از آن موضوع، هنوز خبری از آن نیست. آبان‌ماه سال گذشته و در حالی‌که کم‌کم می‌رفت تا این طرح به فراموشی سپرده شود. احمد قلعه‌بانی، مدیرعامل شرکت ملی نفت، دوباره مساله را زنده و اعلام کرد طرح مذکور به زودی آغاز خواهد شد.
فروش اوراق مشارکت
در زمینه طرح‌های ساده‌تر مانند فروش اوراق مشارکت طرح‌ها نیز قطعا صنعت نفت کشور سود چندانی نبرده است. وقتی بعد از آن‌همه مدت که دولت پافشاری بیهوده جهت کاهش دستوری سود سپرده‌های بانکی می‌کرد و سبب عدم استقبال از اینگونه طرح‌ها نزد مردم شده بود، سرانجام با اجازه افزایش مجدد سود سپرده بانک‌ها تا حدود 20درصد از سوی دولت، شاهد بودیم که به یکباره طرح‌های مختلفی در وزارتخانه‌های نفت، نیرو، مسکن و راه‌سازی، طرح‌های توسعه شهری و... بدون هماهنگی لازم بین این دستگاه‌ها تعریف شدند که همین امر در کنار عوامل دیگری، سبب شد استقبال چندانی از سوی مردم از این طرح صورت نگیرد.
پروژه‌های 35ماهه
از همان روزهای ابتدایی اعلام واگذاری پنج پروژه توسعه فازهای 13، 14، 19، 20، 22 و نیز 22 تا 24 پارس‌جنوبی و اعلام برنامه زمانبندی 35ماهه برای تحویل این پروژه‌ها، باور این موضوع برای بسیاری از کارشناسان این حوزه سخت بود. کمبود منابع مالی، کمبود دانش و تجربه و تحمیل شرایط ناشی از تحریم به پروژه، عمده‌ترین دلایل متصور برای عدم دستیابی به برنامه زمانبندی 35ماهه بودند که همواره همه این دلایل از سوی مدیران رده بالای شرکت‌های مسوول رد شده‌اند. با نگاهی به پیشرفت این پروژه‌ها در اردیبهشت 92 به این واقعیت پی می‌بریم که در خوشبینانه‌ترین حالت، پیشرفتی تقریبا معادل 60 درصد در شاخص‌ترین این پروژه‌‌ها که فاز 13 و نیز 22 تا 24 باشند، گزارش شده است. با این روند و اگر وضع به همین منوال پیش برود، در خوشبینانه‌ترین حالت، ممکن است این پروژه‌ها حدود 35 تا 40 ماه دیگر به بهره‌برداری برسند. یعنی مدت‌زمان انجام هر پروژه دست‌کم دو برابر برنامه‌ریزی‌های اولیه و حول و حوش 70 ماه خواهد بود. از شرکت نفت و گاز پارس با سابقه تحویل چند طرح مشابه در دولت پیشین و همچنین این دولت و داشتن متخصصان کارآزموده در برنامه‌ریزی طرح‌ها، بعید است که با چنین خوشبینی، برنامه‌ای 35ماهه ریخته و به نتیجه آن امیدوار هم باشند.
دخالت مدیران سیاسی در امور تخصصی، از مهم‌ترین دلایل اجرای ناموفق پروژه‌های تعریف‌شده در این حوزه است. واقعیت این است که در هیچ دولتی، به این میزان مدیران سیاسی بر مسند پست‌های تخصصی در وزارت نفت و سازمان‌های وابسته آن تکیه نزده‌اند.
مدیران سیاسی چون سیاسی هستند، در امور تخصصی هم سیاسی رفتار می‌کنند. تمایل بی‌حدوحصری دارند تا نشان دهند همواره مفید بوده‌اند و حتی در کارهایی که در آن تخصصی ندارند دستاوردهای شگفت‌انگیزی داشته‌اند اما این تمایل در جایی که توان آن نیست، فقط منجر به ارایه آمارهای غیرواقعی و طرح‌های عجیب و دور از ذهن می‌شود اما آیا متخصصان وظیفه‌ای در مقابل آنها ندارند؟ نباید به دور از هرگونه سیاست‌بازی، آرا و نظرات کارشناسانه خود را ارایه داده و بر آن پافشاری کنند؟
در واقع گله اصلی از مدیران متخصص است که تسلیم مدیران سیاسی شده و به هر ترتیبی به خواسته‌های آنها، گردن می‌نهند. برای مدیران سیاسی عدم انجام وعده‌ها، خیلی مهم نیست. اما این امر برای متخصصان، معمول نیست. معمولا آنها را به میزان سابقه‌شان می‌شناسند. نقل و انتقال‌شان بین بنگاه‌ها زیاد نیست و به‌ندرت در بیش از یکی، دو سازمان مختلف، حرفه خود را آغاز و پس از عمری به اتمام می‌رسانند. شکست طرح‌های متعدد، قطعا در حد نام و آوازه صنعت نفت ایران نیست و سبب کم‌اعتباری آن در داخل و خارج کشور می‌شود. واقعا معلوم نیست اگر این طرح‌ها کارشناسی شده‌اند، چرا اینقدر زود شکست می‌خورند و در حالت بدبینانه اگر به قضیه نگاه کنیم و تصور کنیم روی آنها کار کارشناسی لازم انجام نشده است، چرا اصلا با این حجم تبلیغات طرح می‌شوند. باید پذیرفت که تجربه متعدد شکست طرح‌ها نشان از زوال اقتدار در صنعتی است که زمانی سمبل برنامه‌ریزی صنایع کشور بوده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.