گفتوگو با فرزین وحدت:
نهادينهشدن عدالت و آزادي، سوختوسوز ندارد
سهند ستاری
انتخابات ایران بار دیگر مسالهساز شده است؛ برای سیاسیون، روشنفکران، دانشگاهیان و همه شهروندان. آیا انتخابات، عرصه فعالیت و فاعلیت همه شهروندان است؟ چرا با وجود همه مشکلات همواره جمع قابلتوجهی وجود دارد که نمیداند چه باید بکند؟ انتخابات بهعنوان یک پدیده سیاسی واجد پرسشها و چالشهایی است که نقطه عطف حیات سیاسی شهروندان را در لحظههای تاریخ رقم میزند. شهروندی که تحتعنوان «سوژه سیاسی» در امر حکمرانی و امر تحت حکمرانی سهیم است، میتواند هرگونه برخورد با پدیده انتخابات از جایگاه مدیریت و حتی با عنوان تدبیری عقلانی را به مثابه یک تسلسل و این همانگویی پندارد. بدینترتیب هرگونه نتیجه اجتنابناپذیر از نقد وضع کنونی، اگر بدون توسل به عرصه خرد جمعی و مردمسالاری و فاعلیت سوژه سیاسی تجربه شود، شاید تنها تحت تکرار یک عنوان باشد: «مدیریت». مسلما مهمترین پرسش در عصری شکل میگیرد که در آن شاهد تلاشی سرسختانه برای پرکردن فاصلهای هستیم که سرانجام به نفی شهروندان میانجامد. جایگاهی که میتوان آن را با نام سیاست گره زد. سیاستی متکی بر اصل تحقق سوژه سیاسی. تو گویی در یک لحظه (moment) تاریخی کنش و تفکر میتواند
در هیات سوژه سیاسی و شهروندان فاعلیتیافته یکی شود. آیا این لحظه انتخابات است؟ امکانی در دل وضعیتی که چالش بر سر آن یقینا مهمترین پرسش امروز کشور و جهان ماست؟ سیاست بهمعنای عرصه حضور همگان میتواند با انتخابات گره بخورد؟ بر این اساس آیا میتوان مشارکت در عرصه عمومی و تصمیمگیری جمعی را فراتر از لحظه انتخابات برد؟ چهارسال یکبار پای صندوق رای حاضر شدن؟ اینها همه سوالاتی است که ورای بحثهای سیاسی روز نیازمند تحلیل نظری- تاریخی است. جامعهای در کش و قوس و پرتلاطم که روزهای خطیری را از سر میگذراند. اینها سوالات و دغدغههایی است که در گفتوگو با «فرزین وحدت» مطرح کردهایم. فرزین وحدت جامعهشناس است و درباره مدرنیته و رابطه آن با ایران و دنیای اسلام پژوهش میکند. از وی کتاب «رویارویی فکری ایران با مدرنیت» با ترجمه «مهدی حقیقتخواه» توسط انتشارات «ققنوس» منتشر شده است. به زودی نیز کتاب جدید وی در مورد جهان اسلام معاصر و مدرنیته به انگلیسی منتشر خواهد شد. او در دانشگاههای تافتز، هاروارد و ییل و کالج «وسار» نيويورك تدریس کرده و هماکنون نيز در اين کالج مشغول تحقیق است. اگر بپذیریم که پاسخ
به شرکت در انتخابات، بیش از هر امری به وضعیت و البته جایگاه طرح پرسش بستگی دارد، شاید بتوان در خوانشی رادیکال تنها دو جایگاه را متصور شد؛ نخست جایگاهی که با مفهوم «سیاست- مردم» مشخص میشود و به همان سیاستی اشاره دارد که معطوف به یک سوژه سیاسی، یعنی مردم و متکی بر اصل فکر کردن مردم است و دومی اشاره به جایگاه گفتارهایی از ساختار اصلاحطلبی یا اصولگرایی و هر جناح دیگر سیاسی دارد که با مفاهیمی نظیر اعتدال، بازگشت به ارزشها، عدالت انقلابی، گفتوگو و... پیوند میخورد. شاید بتوان جوهر و وجه اشتراک گفتار حاکم بر جایگاه دوم را به رغم شکافهای موجود، در یک مخرج مشترک خلاصه کرد و آن ادعای پیشبینی و توضیح و مدیریت مناسبات انسانی و در نهایت کنترل و مهار رخدادهای سیاسی است. بهنظر شما فهم جایگاه انتخابات در بستر دموکراسی تا چه حد با این دو مساله مهم گره خورده است؟ به گمان من در شرایط کنونی جایگاه نخست بیشتر با صورت مساله مطابقت دارد. انتخاب کردن و شدن در وهله اول صورتگیری اراده و خرد جمعی است که تبلورخواستها و مطالبات به قول شما «سوژه سیاسی» است. شکی نیست که تنها مردمانی که میتوانند فکر کنند و عقل
و درایت خود را بهکار گیرند، به موقعیتی میرسند که اصولا خواستها و مطالبات سیاسی و اجتماعی در ذهن آنها تولید میشود که مرحله بعدی آن به کرسینشاندن آن مطالبات از راههای دموکراتیک و سیاسی است. از منظر دموکراسیخواهی، گفتمانهای سیاسی از هر نوع و سنخی، تنها آن هنگام کارآمد میشوند که تعداد کثیری از افراد جامعه به فاعلیت و سوژگی مدرن برسند و بتوانند برای خود تصمیم بگیرند. اگر این وضیعت به وجود نیاید، یعنی مردم فاعلیت کسب نکرده باشند، گفتمانهای سیاسی چپ و راست غالبا نقش تبلیغی هژمونیک را بازی میکنند و منعکسکننده اراده مردم نیستند. همانطور که اشاره کردید اینگونه گفتمانها که نقش تبلیغی و هژمونیک بازی میکنند، هدف نهاییشان مهار رویدادهای سیاسی به نفع قدرتمداران و مکنتمداران است. اما هنگامی که تعداد کثیری از افراد جامعه از حالت بیارادگی و سستی و منفعل بودن دربیایند و به صفات ارادهمندی، قدرت و فاعلیت، متصف شوند، قدرتطلبان و مکنتطلبان بهسختی میتوانند آنها را در راه منافعشان از خود بیگانه کنند. پس بهنظرتان شکلگیری سوژه سیاسی و مفهوم مردم میتواند به رخدادهای سیاسی و گسست و شکاف در وضع
موجود منجر شود؟ آیا به میانجی انتخابات، این سوژه سیاسی میتواند ترک را در جایگاه دومی که اشاره کردیم ایجاد کند؟ ابتدا اجازه بدهید توضیحی در مورد مفهوم سوژه سیاسی بدهم. انسان مدرنِ ذیقدرتِ صاحب اراده که فاعلیت یافته و خودبنیاد و خودرای است، در وهله اول فرد است و فردیت دارد. هرچند که چنین انسانی در بستر جمع شکل میگیرد، چون تفکر انسان تنها در جمع امکان رشدونمو دارد، به دلیل آنکه در غایت امر، تنها فرد است که میتواند تفکر و تعقل کند، سوژه و فاعل در اصل تنها در فرد و فردیت متبلور میشود (البته این به آن معنی نیست که خرد جمعی و فردیت انسان مدرن با یکدیگر تناقض دارند؛ بالعکس از تضارب آرای افراد است که خرد جمعی به وجود میآید، اما ابتدا خردِ فرد باید وجود داشته باشد که تضارب آن امکانپذیر باشد). چنین افراد خودبنیاد و خودرای، حاضر نیستند که آرایشان پایمال شود و از آنها برای مقصود صاحبان قدرت استفاده شود. البته شرایط زمانی در این حوزه بسیار موثر است. در شرایطی شاید بهنظر برسد که چنین افرادی حاضرند از حقوق خود صرفنظر و فاعلیت و خودبنیادی خویشتن را رها کنند و این بهصورت بیعلاقگی و لاقیدی خود را
بنمایاند. اما در شرایط فشار این علایم تنها سطحی و ظاهری هستند و با تغییر شرایط و کمشدن فشار ورق برمیگردد. فردی که خود را صاحب قدرت، فاعلیت، عاملیت و حقوق میپندارد، ممکن است در شرایط سخت، عقب بنشیند و تنها نظارهگر باشد، اما در شرایط مناسبتر از خود ابتکار عمل نشان خواهد داد. هنگامی که حس فاعلیت و سوژگی در ذهن افراد شکل گرفت، با هیچ اهرم و ترفندی نمیتوان آن را محو کرد. بر این اساس آیا میتوان مدعی شد که مساله شرکت در انتخابات را باید تنها با پسوند سیاسی خواند؟ یعنی انتخابات سیاسی؟ سیاستی که با فاصلهگیری از هرگونه قدرت شکل میگیرد. فرد سوژه و فاعل، خودش تشخیص میدهد که تحت چه شرایطی در امور سیاسی شرکت کند یا نکند. فردی که خودبنیاد است بهتر از هرکسی این قدرت تشخیص را دارد. به اینترتیب آیا میتوان تعبیر «ارسطو» از شهروند را بهعنوان کسی که در امر حکمرانی و امر تحت حکمرانی سهیم است، با مفهوم سیاست گره زد؟ در دوران مدرن، سیاست به جز آنچه شما میگویید نمیتواند باشد. فردی که خود را خودرای، خودبنیاد، پرتوان، دارای اراده و ذیحق میپندارد، ناگزیر خود را سهیم در تعیین
سرنوشت سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جامعه خویش تصور میکند. در دوران مدرن تعریف سیاست میشود سهیم شدن شهروندان در تعیین سرنوشت زندگانی خویش که شامل حوزههای بالا میشود. نسبت سیاست با هویت، سنت، باورها و ویژگیهای قومی، جنسی و طبقاتی چیست؟ و چگونه میتوان عرصه سیاست را فراتر از همه اینها به برابری و آزادی و عدالت و در نهایت دموکراسی گره زد؟ اگر بهصورت نظری نگاه کنیم، انسان مدرن به فاعلیت رسیده که آن فاعلیت را نهتنها برای خود بلکه برای همگان میخواهد، از قید و بندهای قومی، نژادی، طبقاتی و جنسی رها شده است. به عبارت دیگر فرد انسانی که به درجه مطلوب سوژگی و «ذهنیت» در اصطلاح فلسفی رسیده باشد و از آن نیز فراتر رفته باشد و اصول «بینالاذهانی» ملکه ذهنش شده باشد، به اصل انسانیت دست یازیده و از این نظر دیگر خود را موجودی زاییده قوم، عقیده، جنسیت و دیگر مقولات تاریخی نمیشناسد. و هنگامی که در جامعهای اصول «بین الاذهانی» یا فاعلیت همگانی جا بیفتد، آزادی، عدالت و دموکراسی نیز در آن نهادینه خواهد شد. البته این تعابیر مصداق نمونه ناب و آرمانی «ماکسوبر» هستند و در واقعیت چنین بهصورت خالص یافت
نمیشوند. اما واقعیت را میتوان به نمونه ناب نزدیک کرد. در شرایط جهانی کنونی که تحت سلطه مکانیسمهای قدرت و ثروت است چگونه میتوان همچنان از ایده آزادی و برابری دفاع کرد. در مورد کشور خودمان تا چه حد این مساله با انتخابات گره میخورد؟ همانطوری که «یورگن هابرماس» در گفتمان خود تاکید میکند، سامانههای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در یک جامعه، فاعلیت، «ذهنیت» و اصول «بینالاذهانی»ها را مورد مخاطره و امحا قرار میدهند. سیاست دوران مدرن، همانطور که اشاره شد، عرصه تفکر، خردورزی و تعامل افراد خودرای و خودبنیاد است. تحت شرایط سامانهای فرهنگ و سیاست، اساس خودمختاری فرد و در پی آن دموکراسی متزلزل میشود. در دهههای اخیر ما شاهد چنین ماجرایی در کشورهایی که سابقه طولانی در دموکراسی دارند، بودهایم. اگر سیاست را همچون خطی تصور کنیم که از میان هر یک از ما گذر کرده و انسان را بهعنوان جانوری سیاسی از دیگر حیوانات جدا میکند و از سوی دیگر اگر بتوانیم سیاست را مانند عرصهای برای حضور و ظهور رخداد سیاسی تصور کنیم، پیامد سیاست در لحظه انتخابات چه خواهد بود؟ اگر سیاست را بهصورتی که
در بالا آمد بفهمیم، یعنی عرصه تفکر و تعامل افراد که به فاعلیت و ذهنیت همگانی شده یا وضعیت بین الاذهانی رسیدهاند، بهراحتی میتوانیم از تعبیری که شما در اینجا بهکار میبرید استفاده کنیم: خطی که از میان هر یک از ما، یعنی از هر فرد، گذر میکند و ما را در سهیم شدن در تعیین سرنوشت سیاسی و اجتماعی خود به هم متصل میکند یا حتی پیوند میزند، یعنی حالت و وضعیت فاعلیت همگانیشده. با این اوصاف، آیا انتخابات فقط صحنه تلاش برای تعویض جایگاه یک فرد است، یعنی شعار برای تغییر، نگریستن به آینده در راستای حل مشکلات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی که همگی میتواند در غیاب سوژه سیاسی صورت پذیرد؟ به عبارت دیگر، آنچه این روزها تحت «مدیریت» بیان میشود؟ اگر بپذیریم که در شرایط بسته امکان حرکت وجود ندارد، در کوتاهمدت مسلما تغییر به حالت بهتر نیز ممتنع بهنظر میرسد. اما طُرفه اینجاست که سیاست به معنی مدرن آن که در بالا به آن اشاره شد تا حد زیادی جا افتاده است. تعداد کثیری از افراد و آحاد به حس سوژگی دست یافتهاند و بالقوه میتوانند در عرصه عمل سیاسی وارد شوند و در راه رفع مشکلات و هموارسازی جاده تغییرات مثبت سهیم
شوند. این در حالی است که شرایط کنونی بیشتر حاکی از قصد «مدیریت» است. اما به دلیل پیدایش همان حس فاعلیت در بطن جامعه، شرایط همواره یکسان نمیتواند بماند. بخش مهمی از بطن جامعه به واسطه حس فاعلیت به حرکت در آمده و سیال است. جامعه ایران در آستانه تحولات بزرگی است و در چهارسال گذشته نیز تجربیات تلخ و شیرینی را پشتسر گذاشته. ارزیابیتان از میزان تحرکپذیری جامعه چیست؟ به گمان من، از یکطرف بخش خاموش تا حدودي دلسرد است و از طرف دیگر دلنگران اوضاع معیشت و فشارهای خارجی. در ذهن بسیاری رخدادهای سیاسی پیشین نیز، هم مایه امیدواری است و هم باعث یأس و نومیدی. امیدواری از آن جهت که برای مدتی نسبتا طولانی بخشهای مهمی از مردم به قدرت و خرد جمعی خود پی بردند و فاعلیت فردی خود را در حرکت جمعی ادغام کردند. بهنظر من این دو عامل یعنی دلسردی و دلنگرانی از یک طرف و تجربه مثبت و منفی از گذشته از طرف دیگر، معادلات را میتواند پیچیده کند. بسیاری دودل هستند، ولی با پشتوانهای از تجربهکردن حس فاعلیت خود، هرچند که هنوز میوه آن را مزه نکردهاند. اما نباید فراموش کرد که فرایند تثبیت فاعلیت همگانی و به همراه
آن نهادینهشدن آزادی و عدالت ممکن است دیر و زود داشته باشد، اما سوخت و سوز ندارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.