|

دوگانگی زیست مجازی و واقعیت اجتماعی

من مجازی

مصطفي كريمي

در چند سال اخیر و با افزایش دسترسی به اینترنت و بالارفتن سطح تحصیلات قشر جوان، شبکه‌های اجتماعی با استقبال فراوانی در ایران روبه‌رو شده‌اند. با نگاهی آسیب‌شناسانه، به نظر می‌رسد شبکه‌های اجتماعی در ایران نوعی اسکیزوفرنی (دوگانگی زیست مجازی و واقعیت اجتماعی) را در میان کاربران رواج می‌دهند که علایم آن به مرور زمان در این شبکه‌ها و در فضای واقعی اجتماعی، نمود بیشتری پیدا می‌کنند. بدون ‌شک شکاف میان این دوگانگی در آینده پیامدهای فراوانی به‌ویژه در ابعاد روانی، اجتماعی و سیاسی برای جامعه ایران در پی خواهد داشت. در واقع خیلی از کاربران در ایران برای فرار از محدودیت‌های زندگی واقعی، به فضای مجازی پناهنده می‌شوند؛ نگاهی موشکافانه به اقشار اجتماعی استفاده‌کننده از شبکه‌های اجتماعی، موید این ادعاست. استفاده از این شبکه‌های اجتماعی به حدی از سواد (سواد رسانه‌ای) نیازمند است، بر همین اساس جوانان و عمدتا دانشجویان و زنان از اصلی‌ترین کاربران شبکه‌های اجتماعی در ایران هستند. این اقشار اجتماعی در فضای مجازی نوع خاصی از فرهنگ را شکل می‌دهند که با عنوان «فرهنگ واقعیت مجازی» در میان تحلیلگران علوم اجتماعی صورتبندی می‌شود. در دل این فرهنگ و در چارچوب انتقال نمادها به وسیله واسطه‌های الکترونیک، فضای مجازی، فضای‏ اصلی تعامل‏های معرفتی را کم‏وبیش در اختیار می‏گیرد و با الطبع در خیلی از کشورها این فرهنگ مجازی شکل‌یافته باید در واقعیات اجتماعی نیز نمایان شود؛ اما محدودیت‌های فراوان اجتماعی، سیاسی و فرهنگی بازنمود فرهنگ مجازی شکل گرفته را غیرممکن می‌کند و به همین علت به مرور زمان نوعی اختلال هویتی و روانی شکل می‌گیرد. نسل جوان و عمدتا تحصیلکرده ایرانی در دوره حساسی از زندگی، اصطکاک قابل ملاحظه‌ای با شبکه‌های اجتماعی دارند. بر همین اساس این نسل با وجود فیلترینگ برخی از این شبکه‌ها، فعالانه در آنها حضور دارند. مطالعات انجام شده در میزان استفاده جوانان ایرانی از شبکه‌های اجتماعی بیان کننده این امر است که سلطه شبکه‌های اجتماعی در آینده غیر قابل اجتناب خواهد بود. صفحه پروفایل فرد در یک شبکه اجتماعی به عنوان یک «من مجازی» صورتبندی آرمانی از یک جوان نسل (x) را شکل می‌دهد، این من آرمانی با امکانات فضای مجازی: هویت، شغل، تحصیلات، موضع‌گیری سیاسی، وضعیت زندگی خصوصی، جهان‌بینی کاربر را به دلخواه و فارغ از بسترهای اجتماعی می‌سازد، اما فرد در دنیای واقعی همان «من» پیشین می‌ماند با همان محدودیت‌های پیشین. در واقع شبکه‌های اجتماعی و سازوکار کنترل آنها از طریق ایجاد پیوندهای بی‌واسطه و با‌واسطه، «خود» دیجیتالی، فرهنگی بدیعی را جایگزین «خود»های واقعی در بطن میدان اجتماعی هر فرد می‌کند؛ در همین راستا نیز فرد با امکانات آنها می‌تواند وجوه مختلف یک «خود» مجازی را بسازد. معمولا فرد در یک شبکه اجتماعی، فضایی برای سفارش تصویر دارد که جایگزین نقاب اجتماعی او در عرصه زنگی واقعی است. فرد می‌تواند چهره، اندام و موقعیت اجتماعی خویش را دوباره بسازد و با این گزینش چهره‌ای از خود را که بنا بر برخی محدودیت‌های فرهنگی، اجتماعی و یا خانوادگی نمی‌تواند از خود ارایه دهد، در این محیط به نمایش گذارد. شبکه‌های اجتماعی با توجه به مغایرت‌های فراوان فرهنگ ایرانی در مواجهه با فرهنگ جهانی در فضای واقعی؛ فرد ایرانی را در فضای بدون محدودیت فرهنگ جهانی مستحیل می‌کنند. فرد ایرانی می‌تواند در دل شبکه‌های فرهنگی متعدد گرایشات فرهنگی مورد علاقه خود را بیابد و با انتخاب سایر افراد شبیه خود، میدان اجتماعی غیر واقعی برای خود تشکیل دهد. نمونه فراوان گروه‌های مجازی شکل گرفته ایرانی در شبکه‌های اجتماعی گواه این امر هستند.همچنین بسیاری از این شبکه‌ها از طریق قفسه‌های سفارشی کتاب و یا مجموعه‌های موسیقی و یا فیلم‌ها، هنرمندان و بازیکنان و فعالیت‌های فراغتی دلخواه، سبب متوهم‌شدن فرد نسبت به وجود خود در عالم واقع می‌شوند.نکته قابل‌توجه دیگر، شکل‌گیری «من»‌های متوهم در فضای مجازی است. «من» متوهم با جایگزین‌کردن تصویر به عنوان نقاب اجتماعی واقعی، شکل آرمانی از «من» واقعی می‌سازد. با فرض مرکزیت تصویر پروفایل، کاربران بارها دوست دارند این تصاویر را عوض کنند و این تصاویر تبدیل به نمادی برای عملکردهای متغیر فرد در عرصه‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی در موقعیت‌های گوناگون می‌شود، در همین راستا نیز همواره گروهی از کابران ایرانی مترصد فرصتی برای زلزله، شکست ورزشی و یا مرگ چهره‌ای محبوب هستند تا تصاویر پروفایلشان را عوض کنند. نمونه‌های فراوان از تصویر اشخاص یا شخصیت‌ها یا مکان‌های مختلف و یا هنر پیشه‌ها و بازیگران ورزشی و سوپر‌استارها در پروفایل‌ها گواه این امر است. در واقع در چنین فضایی درک از «خود» به مجموعه‌ای از تصاویری که انتظار می‌رود مورد موشکافی افراد آنلاین دیگر قرار گیرد، منجر به شکل‌گیری نوع جدیدی از «حریم عمومی» می‌شود که در آن شخص، با رویکردی «خود شیفته‌وار» به‌طور خودکار برای مخاطب فرضی عینی‌سازی می‌شود. به وسیله عکس و سایر جزییات فردی، شبکه اجتماعی حریم عمومی را در فرم جدیدی از «خود شیفتگی» تولید می‌کند. این خودشیفتگی از طریق شبکه‌ها عمومی می‌شود و خود حول نسخه‌ای رسانه‌ای شده از فرد مدل‌سازی می‌شود. این نسخه رسانه‌ای شده از فرد در واقعیت اجتماعی از کمبودهای شدید روحی رنج می‌برد و این روند در میان کاربران ایرانی به وفور دیده می‌شود. این دوپارگی زیست مجازی و زیست واقعی نوع خاصی از روابط و مراودات اجتماعی را نیز شکل می‌دهد. در واقع یکی از اصلی‌ترین دلایل اقبال فراوان نسل جوان ایرانی به فضای مجازی، نوعی پاسخ به گسست نسلی این نسل با نسل‌های پیش از خود است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.