|

سیاست‌های نفتی 5 سال آخر پهلوی - 10

مجید تفرشی

به گزارش سفیر بریتانیا، در زمینه‌های تجاری و اقتصادی، کنترل افزایش شدید نرخ رشد اقتصادی را تا حدی موجب کنترل و مدیریت مشکلاتی از قبیل تجمع کالا و هرج و مرج در بندرهای مرزی و جاده‌ها و همچنین کمبود مصالح ساختمانی دانسته، ولی مشکل کمبود نیروی انسانی ماهر در هر دو بخش دولتی و خصوصی همچنان باقی بود. در زمینه سیاست‌های نفتی، پارسونز می‌نویسد: «شاه در سال 1976 در زمینه توفیق سیاست‌های نفتی نمی‌تواند به خود تبریک بگوید. فشارهای واردشده به شرکت‌های عضو کنسرسیوم و کشورهای آنها برای افزایش استخراج نفت تقریبا بدون تاثیر در ابتدای سال مرتفع شد. به عقیده سفیر بریتانیا، ذهنیت شاه از قراردادهای نفتی، از توافق‌های چندجانبه به قراردادهایی دوجانبه و تهاتری استفاده از نفت به عنوان شیوه پرداخت ایران تغییر جهت یافته و نخستین میوه این تفکر جدید نیز قرارداد نظامی خرید سیستم‌های کنترل هواپیماهایی نظامی با بریتانیا بوده و شاه قصد داشته همین شیوه معامله را در قراردادهای غیرنظامی با فرانسه و ایتالیا احتمالا به کار گیرد، هر‌چند این شیوه تهاتری در مورد خرید هواپیماهای جنگنده از آمریکا راکد مانده است. پارسونز پیش‌بینی کرده به دلیل عدم موفقیت در کنفرانس اعضای سازمان کشورهای صادر‌کننده نفت (اوپک) در دوحه در جهت بهای نفت و تولید ملی، ایران در سال 1977 در زمینه تجارت خارجی دچار مشکلات جدی خواهد شد و به شرکای غربی ایران فشار خواهد آورد تا به تجارت در برابر دریافت نفت، جدی‌تر بیندیشند. ایران، اوپک و چرخه بین‌المللی نفت در روز 17 دسامبر 1976، کنفرانس نمایندگان کشورهای عضو سازمان کشورهای صادر‌کننده نفت (اوپک) در دوحه تشکیل جلسه داد. این نشست در شرایط دشواری تشکیل شد. عربستان و امارات به طور جداگانه و یک‌جانبه تصمیم به کنترل افزایش بهای نفت به صورت مرحله‌ای و از پنج تا 15‌درصدی گرفته بودند، ولی دیگر کشورها از جمله ایران خواستار تدوین مکانیسمی در جهت بررسی دقیق میزان توانایی عرضه کشورهای تولید‌کننده و تقاضای کشورهای مصرف‌کننده غربی و قیمت‌گذاری از این طریق بودند. این نشست، سقف کمک‌های ویژه نفت خام کشورهای عضو این سازمان به کشورهای در حال توسعه را از 800هزار بشکه در روز به یک میلیون و 600هزار بشکه افزایش داد. این مساله طبعا بر بهای جهانی نفت، درآمدهای کشورهای نفت‌خیز و در نتیجه توان اقتصادی آنها تاثیر مستقیم گذاشت. نهایتا نشست دوحه آنطور که ایران می‌خواست پیش نرفت. اکنون پس از یک دوره سه سال و نیمه‌ رشد سریع و غیرقابل کنترل بهای جهانی نفت، به نظر می‌رسید که بازار بین‌المللی انرژی از افزایش قیمت دست کشیده و دوران کنترل قیمت‌ها و به دنبال آن، اخلال در برنامه‌های تدوین‌شده مختلف کشورهای صادر‌کننده نفت ایجاد می‌شد؛ برنامه‌هایی که عمدتا بر مبنای پیش‌بینی تداوم افزایش منظم بهای نفت، برنامه‌ریزی شده بود. برای نمونه، در سال 1976، متوسط بهای هر بشکه نفت خام عربستان سعودی حدود 11دلار و 51سنت بود که در شرایط عادی پیش‌بینی می‌شد در سال 1977 دست‌کم یک دلار افزایش قیمت یابد. در طول سال 1976 کل تولید نفت خام کشورهای عضو اوپک یک‌میلیارد و 240میلیون بشکه معادل سه‌میلیون و 400هزار بشکه در روز بود. مشکلات نفتی به سرعت در ایران تاثیرگذاشت. شاه در نخستین روزهای سال جدید میلادی در مصاحبه‌هایی با خبرنگاران خارجی از تصمیم برای محدودکردن برنامه‌های توسعه، کاهش خریدهای تسلیحاتی و قطع کمک‌ها و سرمایه‌گذاری‌های بین‌المللی کشورش خبر داد. این مساله بیش از هر چیز دیگر در معاملات تسلیحاتی ایران و بریتانیا تاثیر گذاشت و مقامات ایرانی به طور جدی آماده بازپرداخت بدهی‌های تسلیحاتی خود از طریق ارسال نفت بودند. این شیوه ضمن آنکه می‌توانست از محدوده سقف تعیین‌شده اوپک خارج شود، مشکل کمبود نقدینگی ایران را نیز کاهش می‌داد. البته مسوولان صنایع نظامی بریتانیا از جمله کمپانی نظامی«خدمات فنی میلبنک» با این روند مخالف بودند، ولی به مرور و تحت فشار به آن رضایت داده و صرفا خواستار شفاف‌سازی نحوه اجرایی‌کردن آن از طریق گفت‌وگو با دکتر پرویز مینا مدیر بین‌المللی شرکت ملی نفت ایران و مقامات اقتصادی سفارت ایران در لندن بودند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.