|

وجوه سلبی و ایجابی «دوم خرداد»

محمدجواد حق‌شناس فعال سیاسی

رخداد دوم خرداد 76 باید در هر دو وجه سلبی و ایجابی، مورد بررسی قرار گیرد. در عین حال در وجه سلبی، نگاه به سال‌های ابتدای دهه 70، به‌عنوان مقدمه این بحث، ضروری است. سال‌های پیش از منتهی شدن به فضای دوم خرداد، طیفی از قدرت سیاسی، الگویی مطلوب در ذهن خود طراحی کرده بود و سعی داشت بستر رسیدن به این الگو را فراهم کند. ایده‌های اصلی این الگو در انتهای مجلس چهارم، طراحی شد اما در مجلس پنجم سعی شد مبانی عملیاتی آن پایه‌ریزی شود. محور طرفداران این الگو این بود که نوعی هماهنگی جناحی در قوای سه‌گانه ایجاد شود. آنان در انتخابات مجلس چهارم در‌پی نظارت استصوابی، تعدادی از کاندیداهای اصلی متعلق به جریان چپ مجلس سوم را از میدان خارج کردند و مجلس چهارم با گفتمان محافظه‌کاری وارد عرصه شد. آن سال‌ها همچنین با آغاز تغییرات دوره ریاست‌جمهوری آقای هاشمی، همراه است. پست نخست‌وزیری و همچنین شورایعالی قضایی حذف شده و در نتیجه رییس قوه‌قضاییه، این مسوولیت را عهده‌دار شده و به عنوان یکی از سران سه قوه، مطرح می‌شود. در پی این تحولات، آیت‌الله موسوی اردبیلی، رییس وقت شورایعالی قضایی که چهره‌ای منتسب به جناح چپ نظام به شمار می‌رفت، از این جایگاه کنار رفت و در سوی مقابل آیت‌الله یزدی با سابقه عضویت در تشکل محوری جناح راست، وارد عرصه می‌شود. پس آقایان ناطق و یزدی از دو تشکل جامعه روحانیت مبارز و جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دو قوه را در اختیار گرفتند. آقای هاشمی هم چهره قابل‌توجهی در جایگاه ریاست‌جمهوری به‌شمار می‌رود. اما به‌ویژه در سیاست اقتصادی، با جناح راست زاویه پیدا می‌کند. اگرچه عده‌ای حذف وزرای شاخص جناح چپ یعنی سیدمحمد خاتمی، عبدالله نوری و مصطفی معین در دولت دوم آقای هاشمی را در راستای تلاش رییس‌جمهور وقت برای هماهنگی با خواسته‌های جریان سیاسی وقت، ارزیابی می‌کنند. همه چیز در ظاهر مهیا بود تا قوه‌مجریه نیز با نامزدی علی‌اکبر ناطق نوری، یک‌دست شود چه اینکه آنها مشی هاشمی‌رفسنجانی میانه‌رو را نیز، برنمی‌تابند. بیانیه حمایتی بیش از 200نفر از اعضای دولت وقت و نمایندگان مجلس، از ناطق نوری، یکی دیگر از وجوه آن دوره است. در اینجاست که جامعه احساس می‌کند در این معادلات، نقش جدی‌ای برای آنها لحاظ نشده است و این یکی از اجزای وقوع دوم خرداد را شکل می‌دهد و وجه سلبی، معنا می‌یابد. جامعه علاقه‌مند است اعلام کند که تشخیص درستی از کاندیداها و نیازهای خود دارد پس خودش تصمیم می‌گیرد.
اما در حوزه ایجابی نیز اتفاقاتی در حال وقوع بود. جریان چپ بعد از چند سال حاشیه‌نشینی، وارد حوزه سیاست شده بود. آنها پس از بررسی چند گزینه، در میان موجودین خود به سوی آقای خاتمی میل کردند. ایشان ابتدا از قبول این مسوولیت سر باز زد اما با تاکید سران این جناح سیاسی برای به دست آوردن حداقلی از فضا، وارد میدان رقابت‌ها شد تا برای آینده، خود را مهیا کند.
نگارنده به‌عنوان عضو ستاد آقای خاتمی، مشاهدات قابل‌تاملی از آن روزها دارد. باور ما این بود که وزن رای جناح چپ و راست تا حدی مشخص بود که در آرای هفت‌میلیونی نامزد رقیب خاتمی، تجلی یافت. آرای جریان چپ به میزانی از وزن جناح راست بیشتر بود و پیش‌بینی آرای 10میلیونی دور از ذهن نبود. اقبال 20میلیونی مردم به رییس‌جمهور دوران اصلاحات، نشان‌دهنده اضافه شدن وجه سلبی به وجه ایجابی آراست. سابقه مثبت جناح چپ در دهه نخست انقلاب که با عنوان خط امام، علاقه‌مندی به عدالت اقتصادی و توجه به نیازهای توده‌های پایین‌دست را زنده می‌کرد، در کنار سوابق روشن سیدمحمد خاتمی در بخش فرهنگ کشور در مقام وزیر فرهنگ دولت‌های جنگ و سازندگی، سبب شد تا آقای خاتمی فراتر از جناح چپ قرار گیرد. خداحافظی مشهور ایشان از وزارت فرهنگ با حضور اصحاب فرهنگ و هنر در تالار وحدت، هنوز در ذهن نخبگان و اهالی این حوزه باقی مانده بود که کارنامه او را، قابل توجه می‌دانستند. در کنار آن، برنامه‌ای که خاتمی تحت عنوان توسعه سیاسی ارایه کرد، همراهی نخبگان، جوانان، زنان و جنبش دانشجویی را به دنبال داشت که از تیپ شخصیتی و ادبیات این کاندیدای متفاوت، به نیکی یاد می‌کردند به هر حال پیوند دو وجه سلبی و ایجابی، رخدادی را سبب شد که هنوز در آستانه شانزدهمین سالگرد آن، نیازمند واکاوی و بررسی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.