|

نوازنده‌ای شرقی هستم

علی شادکام: مـجیـد کیانی، نامی آشنا در موسیقی ایرانی است. یکی از چهـره‌های تاثیرگذار در موسیقی ایران؛ نوازنده‌ای که نامش با ساز سنتور و با موسیقی ردیف و سنتورنوازی او در امتداد سبک و شیوه سنتورنوازی، با گذشته سنتور پیوند خورده است. وقتی کارنامه هنری او را مرور می‌کنیم با فهرست بلندی از کنسرت‌ها، سخنرانی‌ها، مقالات، مصاحـبه‌ها، کتاب‌ها و آلبوم‌های تک‌نوازی روبه‌رو می‌شویم که هم در ایران و هم در خارج از ایران از او چهره‌ای شناخته‌شده ساخته اسـت. با وجود ایـن اما به‌نـدرت می‌توان این آثار را در بازار پیدا کرد و به‌ندرت خبری درخصوص کنسـرت‌های او منتشر می‌شود. «هنر تک‌نوازی موسیقـی دستگاهی ایران» عنوان مجموعه‌ای از کنسرت‌های ایشان است که دو قسمت از چهار قسمت آن اجرا، سال گذشته اجرا شده و قراراست روز پنجشنبه 9 خرداد، سومین قسمت از این مجموعه اجرا‌ها در سالن «ایران» فرهنگستان هنر برگزار شود. همین بهانه‌ای بود که با ایشان به گفت‌وگو بنشینیم. باخبر شدیم که شما در آینده نزدیک کنسرتی برگزار خواهید کرد... بله! سومین برنامه از مجموعه چهار قسمتی «هنر تک‌نوازی موسیقی دستگاهی ایران» با توجه به اجراهایی که تاکنون داشته‌اید آیا این برنامه هم به صورت یک کنسرت پژوهشی برگزار خواهد شد؟ نه! این برنامه یک برنامه پژوهشی نیست و صرفا به اجرای موسیقی اختصاص دارد. اجرای کنسرت به صورتی که با توضیح همراه باشد در کشورهای دیگر هم رایج است. به این صورت که نوازنده توضیحاتی پیرامون موسیقی مورد اجرا ارایه می‌کند. بیشتر برنامه‌های من به این صورت بوده، اما این‌بار سخنرانی ندارم. در واقع این برنامه یک رسیتال سنتور است که در آن موسیقی دستگاهی ایران اجرا می‌شود. ممکن است کمی درخصوص مشخصات این برنامه توضیح بفرمایید؟ البته مشابه این برنامه را قبلا هم اجرا کرده‌ام. اما در این مجموعه چهارقسمتی یک پروژه خاص برای اجرای موسیقی در نظر گرفته‌ام. در این برنامه‌ها شهرام کیانی هم نوازندگی ضرب را بر عهده دارد. چه قطعاتی را برای این اجراها در نظر دارید؟ به طور کلی در ابتدای هر دستگاه یک پیش‌درآمد قرار دارد و پس از اجرای یکی دو گوشه، چهار مضراب اجرا می‌شود و پس از چهار مضراب هم گوشه‌هایی اجرا می‌شوند که اجرای آنها به صورت بداهه است و در همان زمان اجرا و روی صحنه انتخاب می‌شوند. سپس تصنیف اجرا می‌شود که در این اجراها فقط آهنگ تصنیف‌ها بدون کلام نواخته خواهد شد. در پایان هم معمولا رِنگ قرار دارد. در واقع در اینگونه برنامه‌ها قطعات به صورت حفظ‌شده اجرا می‌شوند و به طور مشخص باید گفت آنچه در هنر تک‌نوازی موسیقی ایران توسط نوازنده حفظ شده و اجرا می‌شود نه آهنگ‌ها بلکه انگاره‌های تشکیل‌دهنده موسیقی هستند که در لحظه اجرا، نوازنده به‌طور فی‌البداهه از بین انگاره‌های موسیقی که در ذهن دارد دست به انتخاب می‌زند و در هر اجرا چیدمان تازه‌ای از این انگاره‌ها را ارایه می‌دهد. در واقع با نوعی از آهنگسازی سروکار داریم که به صورت فی‌البداهه و از طریق اجرا و بسط‌دادن انگاره‌ای تشکیل‌دهنده موسیقی ایرانی انجام می‌شود. اگر بخواهیم از واژه‌های بین‌المللی استفاده کنیم باید بگوییم این اجراها تا حدی شبیه به رسیتال در موسیقی کلاسیک هستند که قطعات آن از پیش توسط نوازنده، حفظ شده و روی صحنه اجرا می‌شوند. پس از هم‌اکنون مشخص است که چه دستگاه‌ها و قطعاتی را در این برنامه‌ها اجرا خواهید کرد... بله! برای هر اجرا که برنامه در مدت زمانی در حدود دو ساعت ارایه می‌شود، چهار قسمت را در نظر گرفته‌ام. در هر قسمت حدود 20دقیقه اجرا خواهیم داشت و بین قسمت‌های سوم و چهارم یک استراحت 20دقیقه‌ای در نظر گرفته شده است. تمامی دستگاه‌ها و آوازهای موسیقی دستگاهی ایران که در واقع شامل 12مقام هستند، طی این چهار برنامه ارایه می‌شوند. در واقع می‌توان گفت قرار است مجموعه‌ای به صورت ردیف در این برنامه‌ها ارایه شود اما نوعی از اجرای ردیف که به قول آقای دوامی، ردیف مجلسی نام دارد. پس این نوع از اجرای ردیف در گذشته هم وجود داشته است... وقتی به اجراهای استادانی مثل آقاحسینقلی، درویش‌خان، علی‌اکبرخان شهنازی یا حبیب سماعی نگاه می‌کنم می‌بینم آنها همیشه ردیف را توام با قطعات ضربی می‌نواخته‌اند. آنچه به عنوان ردیف از استادانی چون یوسف فروتن و سعید هرمزی در اختیار داریم نیز به همین صورت نواخته شده است. پیش درآمد، چهارمضراب، تصنیف و رِنگ در اجرای آنها از ردیف وجود دارد. مثلا آقای هرمزی یکی از تصنیف‌های ساخته‌شده توسط مرتضی‌خان نیداوود را به‌عنوان پیش‌درآمد در آغاز آواز اصفهان نواخته‌اند و پس از آن هم گوشه‌ها به صورت بداهه نواخته شده‌اند. من نیز می‌خواستم این تجربه را داشته باشم و ببینیم که ما چگونه در این زمان می‌توانیم به این صورت موسیقی ردیف دستگاهی را ارایه کنیم و اینکه مخاطب چگونه می‌تواند با این نوع از ارایه موسیقی دستگاهی ارتباط برقرار نماید. چه دستگاه‌هایی را برای اجرا در این کنسرت در نظر دارید؟ سه‌گاه، چهارگاه و ماهور. آیا این نحو از اجرا را برای اولین‌بار از شما شاهد هستیم؟ البته در گذشته و در خارج از ایران مشابه این برنامه را داشته‌ام اما در ایران اولین‌بار است که به این صورت، موسیقی دستگاهی را ارایه می‌کنم. اجراهای خارج از ایران هم به همین اندازه مفصل بوده‌اند؟ نه! فقط در هر برنامه یا اجرا، سه- چهار قطعه اجرا کرده‌ام. آن زمان به این صورت اجراها را تنظیم نکرده بودم. چرا به این صورت تاکنون در ایران اجرا نداشته‌اید؟ شما کنسرت‌های فراوانی در ایران برگزار کرده‌اید... مخاطب ایرانی خیلی مایل به شنیدن سازِ تنها نیست. بیشتر مخاطبان در ایران مایل هستند اجرای موسیقی را به صورت گروه‌نوازی و با قطعات از پیش ساخته‌شده و تنظیم‌شده همراه با صدای خواننده بشنوند. برنامه‌هایی مثل آنچه قرار است اجرا کنم، از نوع موسیقی کلاسیک ایرانی است که مخاطب خاص خود را دارد. مخاطب چنین برنامه‌هایی از قبل می‌داند که در چه نوع کنسرتی حاضر می‌شود. به همین دلیل به نظر من برای تک‌نوازی باید سالن کوچکی در نظر گرفته شود. در اولین قسمت از این مجموعه، من سالن مهر حوزه هنری را انتخاب کردم که سالن کوچکی است و حدود 130نفر ظرفیت دارد و می‌توان بدون دستگاه‌های صوتی در آن موسیقی اجرا کرد. یعنی در اجرا از میکروفن و دستگاه‌های تقویت و پخش صدا استفاده نکردید؟ همینطور است. چرا؟ برای اینکه مخاطب بتواند بهتر با موسیقی ارتباط برقرار کند. اجرای موسیقی دستگاهی ایران به صورت تک‌نوازی در سالن‌های بزرگ خیلی خوب از آب در نمی‌آید. مخاطب باید از نظر تعداد کم باشد. حداکثر 150نفر. اگر تعداد علاقه‌مندان حضور در این برنامه‌ها بیش از این باشد چطور؟ خوشبختانه آنقدرها هم از این نوع برنامه‌ها استقبال نمی‌شود! اما سالن «ایران» فرهنگستان هنر خیلی هم کوچک نیست! بله! ابتدا سالن «باربد» را برای این اجراها در نظر گرفته بودم که سالن کوچکی است. اما طرح این سالن به گونه‌ای بود که نباید صندلی در آن نصب می‌شد. متاسفانه برای این سالن صندلی نصب شده و طوری است که جلو دید مخاطب را می‌گیرد. مخصوصا هنگامی که نوازنده بخواهد روی زمین بنشیند و نوازندگی کند. به همین دلیل مجبور شدم از سالن ایران استفاده کنم. اینجاست که باز مجبور هستم از میکروفن و دستگاه‌های تقویت صدا استفاده کنم. ‌ای کاش طرح اولیه برای سالن «باربد» لحاظ می‌شد و در این سالن‌ها صندلی نصب نمی‌شد. سالن بدون صندلی و بدون میکروفن! کمی عجیب به نظر می‌رسد! در اینگونه سالن‌ها که به صورت نیمکت یا پله‌مانند ساخته می‌شوند برای نشستن هر مخاطب، یک تشک ابری کوچک وجود دارد و مخاطب هم می‌تواند مثل نوازنده روی زمین نشسته و موسیقی را گوش کند. سال‌ها قبل که در فرانسه کنسرت‌هایی داشتم، با اینکه اروپایی‌ها از صندلی خیلی استفاده می‌کنند، در اکثر مواقع می‌دیدم که مخاطب روی زمین می‌نشیند. تهیه‌کنندگان برنامه‌ها می‌دانستند من که یک نوازنده شرقی هستم هنگام اجرا روی زمین می‌نشینم و آنها هم بر همین اساس، چنین سالن‌هایی را انتخاب می‌کردند. گاه درکنسرت‌هایی که در پاریس داشتم یک سن یا سکوی کم‌ارتفاع برای من در نظر می‌گرفتند که برخی از مخاطبان هم روی این سن می‌نشستند و موسیقی را دنبال می‌کردند! آیا ایجاد این نوع سالن‌ها در فرهنگستان هنر به پیشنهاد شما بود؟ بله! ولی بعدها دیگر با من مشورتی نشد و در این سالن‌ها هم صندلی نصب شد و از نظر من طرح اصلی با این کار از بین رفت. آیا این مجموعه‌اجراها در آینده به صورت صوتی یا تصویری منتشر خواهند شد؟ یکی از اهداف اصلی من این است که از این سالن به‌عنوان یک استودیو استفاده کنم. چرا از استودیو استفاده نمی‌کنید؟ چون در استودیو مخاطب نیست و نمی‌توان اجرای خوبی به صورت بداهه داشت. برای یک اجرای خوب سه رکن مهم یعنی شرایط زمان، مکان و مخاطب، مهم و تاثیرگذار است. وقتی مخاطبانی این برنامه را انتخاب می‌کنند و در سالن حاضر می‌شوند من با شنوندگان خوبی سروکار دارم. مهم نیست تعداد این شرکت‌کنندگان در آن سالن چند نفر خواهد بود. پنج ـ شش نفر هم باشد کافی است. اگر تنها، یک مخاطب مشتاق در سالن باشد همان یک نفر هم برای اینکه نوازنده را سر ذوق بیاورد کافی است. امیدوارم بتوانیم این برنامه‌ها را به صورت یک مجموعه منتشر کنیم تا اگر کسی خواست موسیقی ردیف را به صورت مجلسی نیز گوش کند، این مجموعه هم در اختیار او باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.