سیاستهای نفتی پنچ سال آخر پهلوی- 8
مجید تفرشی
در مقایسه با عربستان سعودی، منابع نفتی ایران محدود است. پیشبینی کنونی این است که منابع نفتی [ایران] طی 10 سال آینده رو به تقلیل خواهند رفت. در پایان قرن [بیستم]، کسب درآمدهای ایران در حال توسعه ممکن است از نفت به دیگر مواد اولیه که رها شدهاند یا تولیدات صنعتی منتقل شود. «نیازی به توضیح نیست که این پیشبینی شاه و پارسونز البته تاکنون و پس از سه دهه از ابراز آن، هنوز به وقوع نپیوسته است.» اقتصاد و برنامه پنجم توسعه در ایران چنانکه امیرعباس هویدا نخستوزیر وقت در دیداری با آنتونی پارسونز سفیر بریتانیا گفته بود، پس از یک دوره یکسال و چندماهه شوک ناشی از انفجار بهای نفت و ریخت و پاش و اشتباه در برنامهریزی اقتصادی، دولت به این نتیجه رسیده بود که بدون برنامهریزی دقیق حتی چهار برابر شدن یکباره درآمدهای نفتی کشور نیز میتواند مشکلآفرین باشد و از این نظر تصمیم گرفته شد تا به عمد از میزان رشد اقتصادی کاسته شود تا بتوان برنامههای اجرایی و زیرساختی را مدیریت و مهار کرد. در این راستا، یکی از مواردی که حکومت شاه به سرعت درباره آن تجدید نظر کرد، سیاست اعطای وامهای کمبهره، کمکهای بلاعوض و
سرمایهگذاریهای فاقد توجیه اقتصادی در دیگر کشورها از محل مازاد درآمدهای نفتی بود که شماری از آنها پس از مدتی، تعدیل یا تعطیل شدند. براساس آمارهای موجود در اسناد وزارت خارجه بریتانیا در طول سالهای 1974 تا 1977 دولت ایران برای کمک مالی به دهها کشور و موسسه بینالمللی برنامهریزی کرده بود. البته مرحله نهایی این برنامه با شروع نخستین مراحل انقلاب عملا منتفی شد. اسناد موجود نشان میدهد که در یک دوره سه ساله، بیشتر این کمکها چه به شکل سرمایهگذاری یا وام کم بهره (با نرخ بهره متفاوت) یا کمک بلاعوض به ترتیب به فرانسه (یکمیلیارد و 600میلیوندلار)، صندوق جهانی پول (یکمیلیارد و 184میلیوندلار)، انگلستان (800میلیوندلار)، پاکستان (761میلیوندلار)، هند (660میلیوندلار)، رومانی (420میلیوندلار) و مصر (354میلیوندلار) تعلق داشت.این آمار نشان میدهد که در یک دوره سه ساله جمع سرمایهگذاری و ارایه وامهای کمبهره ایران در کشورهای دیگر، هفتمیلیارد و 127میلیونو 350هزاردلار، جمع کمکهای بلاعوض ایران به کشورهای نیازمند 135میلیونو 870میلیوندلار و کل هزینههای از این دست بینالمللی ایران هفتمیلیارد و
263میلیونو 220هزاردلار بوده است.گزارشهای اقتصادی موجود نشان میدهد که در شرایطی که دولت ایران در ابتدا با اعتماد به نفس، سرمایهگذاری و هزینهکردن در کشورهای مختلف جهان را آغاز کرده بود، به دلایل مختلفی از جمله عدم برنامهریزی دقیق و پیشبینیهای غیرواقعبینانه از وضع بازار جهانی نفت، در اجرای این تعهدات دچار مشکل جدی شد. به جهت حجم بسیار بالای مبادلات تجاری تهران و لندن، تحولات اقتصادی و همچنین پیشرفتهای برنامه پنجم توسعه ایران از نظر مقامات بریتانیایی بسیار مهم و حساس بود. آنتونی پارسونز در تاریخ 17 ژوئن 1976 (26 خرداد 1355) گزارش تفصیلی محرمانهای را با عنوان «برنامه پنجم توسعه ایران: سه سال نخست» منتشر کرد و طی آن ارزیابی از اقتصاد و برنامههای توسعه ایران در مدتی که از چهاربرابرشدن ناگهانی بهای جهانی نفت میگذشت به عمل آورد.براساس این گزارش، در سه سال بین 1973 تا 1976 هیجانات ناشی از افزایش شدید بهای بینالمللی نفت، رشدی انفجاری در اقتصاد ایران ایجاد کرد که توام با اشتباهات و توهماتی نیز بود. با این همه پس از سه سال، حکومت شاه دریافت که باید در مسایل و برنامههای مختلف اقتصادی رویه محتاطانه و
واقعبینانهای در پیش گیرد.به نوشته پارسونز، شاه بر این باور بود که پیشرفتهای اقتصادی ایران، مرهون موفقیت 10 سال نخست «انقلاب شاه و ملت» از 1963 تا 1973 و الغای نظام فئودالی در کشور بوده است، حال آنکه در واقع این چهاربرابرشدن ناگهانی بهای نفت در سه سال اخیر بود که روند برنامههای اقتصادی ایران را سرعت جدی بخشیده بود. گزارش پارسونز حاکی از آن است که این افزایش درآمد ناگهانی، به شاه اعتماد به نفس کافی داد تا برنامههای گامبهگام اقتصادی را کنار گذاشته و «برای رسیدن سریع به تمدن بزرگ» به برنامههای رادیکال و تندروی آورد و درآمد سرانه را از زیر 260دلار به بالای هزارو500دلار رساند. در این گزارش نیز همانند دیگر گزارشهای سفارت بریتانیا در تهران، از کمبودها و ناکارآمدیهای زیرساختهایی مانند راهها، حمل و نقل و بنادر بهعنوان عوامل کاهش سرعت رشد اقتصادی یاد شده و برای نمونه اعلام شده بود که ظرفیت پذیرش بنادر ایران در طول حدود 20سال از سال1957 تغییر چندانی نکرده بود و به همین دلیل، کشور ماهانه 630هزاردلار خسارت توقف بیش از حد کشتیهای باربری آماده ترخیص را میداد.
ادامه دارد
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.