|

زنان پیشرو مدرسه «باوهاوس»

الیس راثتورن

زنان پیشرو مدرسه «باوهاوس» زمانی که گرترود آرنت 20‌ساله در سال 1923 وارد مدرسه هنر و طراحی باوهاوس شد، دختری بود سرزنده و مستعد که توانسته بود کمک هزینه مدرسه جهت تحصیل را به دست آورد، او که تجربه چندین سال کار به‌عنوان کارآموز را در دفتر معماران مختلف با خود به همراه داشت، دل به سودای آموزش معماری بسته بود، تمام این موفقیت‌ها باید احساسی خوش آیند در او برمی‌انگیخت؛ اما به واقع هیچ شانسی برای او وجود نداشت. باوهاوس به سبب درگیری و کشمکش طولانی بین بنیانگذار مدرسه؛ والتر گروپیوسِ معمار و یکی از کاریزماتیک‌ترین مدرسانش، یوهانس ایتن؛ کسی که می‌خواست مدرسه را محملی برای ره‌یافت شبه معنوی‌اش در هنر و طراحی قرار دهد، ملتهب بود. به آرنت گفته شد برای او هیچ جایی در دوره معماری وجود ندارد و او مجبور شد به کارگاه ریسندگی و بافندگی برود. گرترود آرْنْت، تنها نبود، تقریبا تمام دانشجویان مونث مدرسه نیز مجبور به قبول موضوعاتی زنانه شبیه به دوره‌های آموزش نساجی یا کارگاه‌های کار با سرامیک شدند. آرشیو باوهاوس در برلین در حال حاضر در قالب برگزاری مجموعه‌ای از نمایشگاه‌ها تحت‌عنوان «زنان باوهاوس»، تلاشی نو را آغاز کرده است، برای ادای دین به زنانی همچون گرترود آرْنْت، زنانی که در مدرسه به حاشیه رانده شدند. همچون بسیاری از دیگر زنانی که به اجبار به کارگاه‌های نساجی و کار بر پارچه روان شده بودند، نمایشگاه آثار گرترود آرنت، شامل تجربیات عکاسانه او که در باوهاوس آغاز شد و تا انتهای عمر ادامه یافت، نیز می‌شود. پیش از برگزاری نمایشگاه مروری بر آثار گرترود آرنت، آثار بنیتا کــُک -اُته و لو شپ- برکنکامپ نیز برگزار شده است که این دومی، پس از ترک مدرسه، فعالیت خود را در زمینه‌های طراحی صحنه، تصویرسازی و تئوری رنگ‌ها ادامه داد. تمام زنان پیش آمده بی‌نهایت باهوش، مقید به حرفه و از نظر دانش غنی بوده‌اند و البته همه آنها چه در مدرسه باوهاوس و چه پس از آن، نسبت به معاصران مردشان، با موانع بزرگتر حرفه‌ای مواجه شده‌اند؛ چگونه است که مدرسه‌ای به اصطلاح پیش رو تبدیل به یک نهاد زن‌گریز می‌شود؟ مدرسه باوهاوس که گستره زمانی فعالیتش به سال‌های 1919 تا 1933 بازمی‌گردد، همیشه در مواجهه با زنان غیرمنصف نبود، این مشی بیشتر به سال‌های اولیه آغاز به کار مدرسه برمی‌گردد، سال‌هایی که زنان را مجبور به تحصیل و آموزش در رشته‌های خاص می‌کردند، روندی درست خلاف آنچه والتر گروپیوس در مانیفست مدرسه بر آن تاکید گذاشته بود؛ پذیرشِ «هر فرد یا انسان موجه، بدون توجه به سن و جنس‌اش.» کاترین اینس، از برگزارکنندگان نمایشگاه «هنر مدرسه باوهاوس همچون زندگی»، در مورد تسلط نگاه مردانه بر مدرسه می‌گوید: «باوهاوس مامنی بود برای آرمان‌های پیش روی آن زمان و مردْ محور بودن فضا در این مدرسه نیز بازنمودی است از نگرش غالب اجتماعی آن زمان... اما در عین حال گامی است برای تحقق عدالت در تمام سطوح.» به هر رو جایگاه زنان در مدرسه باوهاوس پس از1923 بهتر شد، گروپیوس موفق شد ایتن را از مدرسه اخراج و هنرمندی مجارستانی به نام لازلو موهولی ناگی را جانشین او کند، او تضمین داد که در دوره مسوولیتش دانشجویان زن آزادی عمل بیشتری داشته باشند، موهولی یکی از آنها را پر و بال داد؛ ماریان برانت، او به کارگاه فلز رفت و نهایتا به یکی از سرآمدان طراحان صنعتی آلمان دهه 1930 تبدیل شد. البته آرْنْت، کــُک ـ اُته و شپرـ برکنکامپ به اندازه برانت خوش شانس نبودند، چرا که پیش از آمدن موهولی وارد باوهاوس شده بودند. کــُک ـ اُته، در میان این سه نفر، تنها هنرمندی بود که فعالیت حرفه‌ای‌اش را در همان رشته‌ای که تحصیل کرده بود ادامه داد و نهایتا به یکی از چهره‌های تاثیرگذار در طراحی پارچه و آموزش هنر بدل شد. شپرـ برکنکامپ، پس از ازدواج با یکی از همکلاسی‌هایش فعالیت حرفه‌ای را کنار گذاشت و سال‌ها بعد که باوهاوس بازگشت در تئاتر باوهاوس به عنوان یکی از عوامل عادی مشغول به کار شد. آرنت نیز پس از فراغت از تحصیل به سال 1927، ارتباط غیررسمی‌اش با باوهاوس را حفظ کرد و تنها زمانی به باوهاوس بازگشت که همسرش ـ که در دوران دانشجویی با او آشنا شده بودـ پست تدریس در مدرسه را پذیرفت.باید پذیرفت فعالیت حرفه‌ای این سه زن نهایتا در حوزه‌هایی از هنر به اتمام رسید که از نظر نگاه مردانه حاکم بر طراحی در آن زمان هیچ گاه به اهمیت معماری یا طراحی صنعتی نبودند و بعضا همچون تیولی زنانه female preserve به آنها نگریسته می‌شد. کتاب‌ها و نمایشگاه‌هایی که در مورد این رشته‌ها نوشته یا با محوریت این رشته‌ها برگزار شده بسیار کم بوده است. حتی موفق‌ترین فارغ التحصیلان رشته نساجی باوهاوس همچون آنی البرز، گــُنتا اِشتـِـلْــزِل و کُک اته نیز کمتر از همتایان مردشان در تاریخ مدرسه به چشم آمده‌اند، چراکه به گمان تاریخ [در روایت مردانه‌اش] این مردان بوده‌اند که به موضوعاتی «وزین تر» پرداخته‌اند. و البته قالب سازی‌های جنسیتی که توسط ساختار باوهاوس اعمال می‌شده است تنها مشکل حرفه‌ای نبوده که زنان به آن دچار بوده‌اند. همان‌گونه که ‌ام اس. اینس نتیجه می‌گیرد، دوگانگی بنیادین مدرسه در قبال زنان بازتابی است از تعصب جاری در آن زمان. هر کدام از این سه زن همان چالش‌هایی را تجربه کردند که دیگر زنان درگیر با مسوولیت‌های خانگی در قبال مسوولیت حرفه‌ای‌شان با آنها مواجه می‌شدند. آنها با مشکل دیگری هم دست و پنجه نرم می‌کردند؛ تشدید ریسک به حاشیه رانده شدن بیش از حد توسط همسرانی که حوزه فعالیتشان دقیقا با آنها یکی بود. این زنان و همسرانشان، همچنین به لحاظ حرفه‌ای قربانی ماندن در اروپای جنگ جهانی دوم شدند، حال آنکه بسیاری دیگر از جمله گروپیوس و دیگر باوهاوسی‌های شناخته شده به دنبال یافت مامنی راه ایالات متحده را پیش گرفتند. ماندن در اروپا نه فقط آنها را از حلقه گروپیوس ـ که همچنان قدرت تاریخی خود در باوهاوس را حفظ کرده بود ـ دور کرد، بلکه پیامدهای دهشتناک سیاست‌های میانه قرن بیستم در قاره اروپا را نیز چون سیل بر سرشان آوار کرد. بدترین سرنوشت برای کــُک ـ اُته و همسرش رقم خورد، آنها از تدریس در آلمان نازی منع شدند و به پراگ گریختند، متاسفانه او حین بازگشت به آلمان برای بازسازی زندگی‌اش در یک تصادف در لهستان درگذشت. نه آرنت و نه شپرـ برکنکامپ به اندازه کــُک ـ اُته و برانت ـ کسی که تا انتهای عمر اسیر دیوار آهنی در آلمان شرقی شد- آسیب ندیدند، اگرچه هیچگاه محنت و ترومای زندگی در آلمان نازی سایه خود را از زندگی خود و خانواده‌شان برنچید.
ترجمه:آرش بصـیرت

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.