|

برتري گفتمان «اعتدال»

محمدتقی فاضل‌میبدی . عضو مجمع محققين و مدرسين حوزه علميه قم

واژه اعتدال یا میانه‌روی در برابر افراط‌گرایی است. در ادبیات اخلاقی و اجتماعی اسلام، مسلمانان از افراط در هرکاری، حتی در عبادات، پرهیز و به‌سوی اعتدال و میانه‌روی خوانده شده‌اند. در گفتمان دینی واژه «قصد» از واژه‌های پراستعمال و مثبت و از لحاظ هنجار و اخلاق از کلمات ارزشی تلقی می‌شود. «قصد» به فارسی یعنی میانه‌روی در تمامی امور و اصطلاح اقتصاد از همین ریشه برخاسته است. در روایت آمده است: ما عال مَن اقتصد؛ کسی که میانه‌روی ورزید در تنگنا نیفتاد. امیر مومنان علی(ع) در وصف پیامبر اسلام(ص) می‌فرماید: «سیرته القصد...»؛ یعنی پیامبر(ص) راه میانه را در پیش داشت. (نهج‌البلاغه خطبه94) و آن حضرت در نامه‌ای در نکوهش معاویه می‌فرماید: «و عدلت بهم عن‌القصد...»؛ یعنی با سیاست‌های تندروانه‌ای که در پیش گرفتی، امت اسلام از راه اعتدال خارج شد (نامه 32). و در نهایت می‌فرماید: «من ترک‌القصد جار...»؛ کسی که میانه‌روی را ترک کند به انحراف و خیانت می‌گراید. غلو و افراط‌ورزی نسبت به پیشوایان دین مذموم و موجب هلاکت است، چون جامعه را به دوقطبی می‌کشاند و جامعه دوقطبی در نهایت به تشاجر و تخاصم می‌انجامد و دو دسته از مردم به نام دین در برابر هم قرار می‌گیرند. چنانکه در این روزگار در بیشتر بلاد اسلام و برخی کشورهای دیگر شاهدیم. ضربه‌ای که فلسطینی‌ها از اسراییل می‌خورند ناشی از سیاست‌های افراط‌گونه‌ای است که صهیونیست‌های تندرو دنبال می‌کنند و نمی‌گذارند صلح در آنجا حاکم شود. قرآن کریم امت اسلام را امت وسط خوانده است؛ زیرا بنیان این دین، عدالت و اعتدال است و از هرگونه افراط‌وتفریط پرهیز می‌دارد.
به‌نظر می‌رسد رویکردی که برخی مسوولان اجرایی در این چند سال گذشته، به‌ویژه در عرصه سیاست خارجی داشته‌اند، وسخنرانی‌هایی که در مجامع جهانی ایراد کرده‌اند، در قالب یک گفتمان اعتدال یا «قصد» نبوده است. این گفتمان در ادبیات رسانه‌ای و مطبوعاتی نسبت به افراد منتقد یا مخالف بیشتر خود را نشان داده است. و اکنون در آستانه انتخابات ریاست‌جمهوری، نیز، در بعضی از رسانه‌ها و گفته‌ها برای تخریب رقیب به وضوح مشاهده می‌شود. البته نمی‌توان گفت که این روحیه افراط‌گرایی و خروج از میانه‌روی در این چند سال اخیر در میان برخی نویسندگان و سیاسیون رواج پیدا کرده است؛ بلکه می‌توان گفت این حالت ریشه در زوایای فرهنگ سیاسی ما دارد. یکی از موانع رشد و تعالی، چه در سطح دینی و چه سطح ملی، حب و بغض‌های بی‌مورد در میان آدمیان است. بنابراین حضرت علی(ع) برای اینکه جامعه اسلامی نسبت به رهبران خود دچار افراط‌وتفریط نشوند، فرمود: «در آینده نه‌چندان دور، دو گروه از این امت در ارتباط با شخص من به ورطه هلاکت می‌افتند؛ یکی دوستان افراطی که با دوستی خارج از اعتدالشان و دیگر کینه‌توزانی که از اعتدال خارج شده‌اند. در این میان بهترین شکل در ارتباط با مهر و دوستی من همان راه اعتدال است.» (خطبه127)
جامعه امروز ما را به سه‌گروه می‌توان تقسیم کرد: 1- عده‌ای افراطی که دست به هر کاری می‌زنند و همواره شعار مرگ بر این و آن می‌دهند و برخی این سیاست‌های افراطی را تایید و تهییج می‌کنند 2- افراد میانه‌رو و خردپذیر و کسانی که همواره مصلحت و منافع کشور را منظور می‌دارند3- و کسانی که در گوشه‌ای به تماشا نشسته‌اند. آسیبی که افراطیون وسیاست‌های تندروانه به هر کشوری وارد می‌کند قابل‌توجه است. تخریب‌ها و تهدیدهایی که هنوز مبارزه انتخاباتی آغاز نشده، در برخی روزنامه‌ها و سایت‌ها مشاهده می‌شود، نشان از خروج از اعتدال و در نهایت هتک حیثیت افراد است. و هیچ توجیه دینی و اخلاقی ندارد. به‌نظر می‌رسد اشکالی نیست که ما آسیب‌های چند سال اخیر را که اقتصاد و فرهنگ و سیاست خارجی را دچار مساله کرده است، باز‌شناسی کنیم و علل آن را دریابیم. و درصورت لزوم نسبت به رویکردهای موجود تجدیدنظر کنیم. آمدن آقای هاشمی در عرصه سیاسی و اجرایی کشور را از آن جهت می‌توان به فال‌نیک گرفت که سرلوحه سیاستش «قصد» یعنی اعتدال و پرهیز از سیاست‌های افراطی است. تجربیاتی که این سیاسی مرد در این سه‌دهه اندوخته و ملاقات و نشست‌هایی که در این چندسال اخیر با سلیقه‌ها و اندیشه‌های گوناگون داشته است، مزید بر علت است که ایشان راه واقعیت را از راه تخیل جدا سازد. در دوران اصلاحات و پیش از آن در دوران سازندگی، با همه اشکالاتی که احیانا وجود داشت، اما عزت و اقتدار ملت ایران بر همگان واضح بود. چالش‌هایی که اکنون میان ایران با خیلی از کشورها وجود دارد، وجود نداشت. و در نتیجه اقتصاد ایران دارای رونق بیشتری بود. بر این باورم دول منطقه و کشورهای اسلامی که می‌خواهند با ایران رابطه دوستانه باشند، با وجود آقای هاشمی در کنار ایران قرار گیرند؛ با حضور هاشمی و رابطه میان دول منطقه به صلح و ثبات باز گردد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.