|

مرسی، محل اتصال مخالفان مصری

سودابه رخش

روزی که انقلابیون مصری در التحریر بسط نشستند و تا سرنگونی مبارک پایداری کردند، تصور نمی‌کردند که بعد از دو سال به حداقل خواسته‌هایشان نیز نرسیده باشند. ده‌ها هزارنفر در قالب نزدیک به 20جناح، با پیش‌زمینه‌های متنوع ایدئولوژیک و سیاسی به میدان معروف قاهره می‌آمدند و تنها یک چیز می‌خواستند: سرنگونی حسنی مبارک. ارتش و هم‌پیمانان مبارک خیلی زود پشت او را خالی کردند و خواسته انقلابیون برآورده شد. اما در میان انبوهی از گروه‌های معترض تنها اخوان‌المسلمین بود که توانست به پشتوانه سابقه بیش از نیم قرنی‌اش و با تکیه بر فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی ریشه‌دارش قدرت را در دست بگیرد. اخوان‌المسلمین توانسته بود با فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی و خیریه در بخش‌های آموزشی و بهداشت و پرداخت هزینه‌های سیاسی از جمله زندان و تبعید و کشته‌شدن اعضایش، بیش از نیم قرن به حیات خود ادامه دهد. در چنین شرایطی مرسی نماینده اخوان‌المسلمین در انتخابات ریاست‌جمهوری بر کرسی قدرت نشست و اولین تجربه زمامداری اخوان رقم خورد. مرسی نویسندگان قانون اساسی را گلچین کرد و دادستان و قضات را از کار برکنار کرد. مردم این تغییر و تحولات را انحصاری‌کردن قدرت توسط اخوان‌المسلمین تعبیر کردند و نقطه آغاز تنش‌های دوباره در مصر نیز همین‌جا بود. خون و خشونت و اعتراض تبدیل به نماد دوسال اخیر مصر شد. مردم دوباره به میدان مانای التحریر آمدند. تظاهرات شامل لیبرال‌ها و گروه‌های سکولاری بود که از آغاز انقلاب 2011 مصر به میدان آمده بودند، علاوه بر آنها حامیان رژیم مبارک دیده می‌شدند و همچنین گروه‌هایی که اوایل از طرفداران انقلاب بودند و سپس طرفدار تسلط نظامیان بر مصر شدند. همه گروه‌های سیاسی مخالف در آخرین تظاهراتشان هم یک شعار و خواسته داشتند: سرنگونی مرسی. اما چه‌کسی است که نداند رسیدن به این خواسته در نهایت به شکاف و تشدد مخالفان منجر می‌شود. زمانی‌که ده‌ها هزارنفر در میدان التحریر مصر دور هم جمع می‌شدند، بسیاری نگران مسایلی بودند که مخالفان را از هم جدا می‌کرد. «مرسی برو»، «ریشت را بتراش، شرمت را نشان بده، صورت تو مثل صورت مبارک است.»، «ما از اسلامگراها نمی‌ترسیم.» این شعار معترضانی بود که بعد از روی‌کارآمدن مرسی در التحریر جمع شده بودند. اما نقطه اشتراک مخالفان تنها در یک‌جا به‌هم می‌رسد و آن مخالفت با مرسی است، بنابراین اگر مرسی برکنار شود مخالفان در برابر یکدیگرند نه در کنار هم. بسیاری از ناظران بر این باورند که بعد از سقوط مبارک تضاد منافع میان مخالفان به وجود آمد و به احتمال زیاد به محض سقوط نظام جدید هم این تضاد نمود پیدا می‌کند؛ امری که اثبات می‌کند مخالفان مصری فاقد سازمان‌دهی سیاسی هستند. در میان اختلافات و شکاف بین مخالفان، نبود رهبری واحد نیز چالش دیگری است؛ رهبری‌ای که به واسطه او، توده‌ها در کنار هم جمع شوند و به جلو حرکت کنند، شاید باید باور کنیم که راه درازی مانده تا انقلاب را مردم رهبری کنند نه شخصیت‌ها. با این حال چه به مذاق انقلابیون مصری خوش بیاید و چه نیاید، مرسی اکنون قدرت را در مصر در اختیار دارد و سودای واگذاری آن را در سر ندارد. و با توجه به شکاف میان مخالفان چه تضمینی وجود دارد که انقلاب دوم در مصر، این کشور را وارد گردباد جنگ داخلی نکند و سرنوشت محتوم سوریه در مصر تکرار نشود. در این شرایط گزینه‌های بی‌شماری برای مخالفان مصری روی میز نیست. یکی از راه‌های پیش روی مخالفان آن است که تنها به اصلاح امور بسنده کنند و با مشارکت در قدرت، سهمی از آن خود کنند. تا امروز انقلابیون به واسطه روحیه انقلابی و آرمان‌گرایانه خود وقعی به این گزینه ننهاده‌اند. در کنار این موضوع برخی گروه‌ها از جمله ناصری‌ها به لحاظ تاریخی کینه‌ای دیرینه از اخوانی‌ها در دل دارند. اخوانی‌ها در زمان پادشاهی جمال عبدالناصر، اقدام به ترور ناصر کردند، که این ترور نافرجام ماند و در نتیجه بسیاری از سران و اعضای اخوان‌المسلمین دستگیر و اعدام شدند. ناصریسم‌ها این کینه را تا به امروز با خود دارند و به‌همین دلیل مشارکت آنها در دولت مرسی امری بعید به نظر می‌رسد. گروه‌های لیبرال و سکولار نیز از منتقدان اسلام مدل اخوانی هستند و با در نظر نگرفتن واقعیت‌های جوامع مصر و خواسته‌های توده‌های مردم، خواهان اجرای دموکراسی غربی در مصر هستند. یکی دیگر از گروه‌های معترض، جنبش شش آوریل است. این گروه فیس‌بوکی که توسط احمد ماهر در بهار ۲۰۰۸ برای حمایت از کارگران شهر صنعتی محله الکبری ایجاد شد، هسته اصلی اعتراضات مصر و یکی از گروه‌های محوری در اعتراضات منجر به سقوط حسنی مبارک بود. این گروه در انتخابات ریاست‌جمهوری از حامیان اخوان بود اما پس از آن رفته‌رفته به یکی از مهم‌ترین منتقدانش تبدیل شده است. اعضای این گروه نه تنها سهمی در قدرت ندارند بلکه به گفته خودشان با آنها مثل خائنان برخورد می‌شود و به بهانه‌های مختلف، آنها را راهی زندان می‌کنند. در چنین اوضاعی، بدون سازماندهی و بی‌پشتوانه سیاسی هیچ‌کدام از گروه‌های مخالف نمی‌توانند قدرت را یک‌جا از چنگ اخوان‌المسلمین بیرون آورند. فضا اگرچه به سمت انحصارطلبی و قبضه قدرت پیش می‌رود اما هنوز اخوان نتوانسته تمام نهادهای قدرت را در سیطره خود درآورد. هنوز فرصت برای سروسامان دادن به تشکل‌ها و سازماندهی احزاب وجود دارد. اگرچه برخلاف شعار مرسی مبنی بر آزادی رسانه‌ها، بعد از روی‌کارآمدن او قلع‌وقمع روزنامه‌نگاران و اصحاب رسانه به سرعت آغاز شد اما مرسی با بالاگرفتن اعتراضات و درک جایگاه شکننده‌اش از شتاب ابتدایی برخورد با رسانه‌ها کاست. در چنین فضایی هنوز رسانه‌ها آنقدر آزاد هستند که بتوان با انتقال آگاهی جلوی مونوپلایزکردن قدرت را تا حدودی گرفت. گروه‌های مردمی با سازماندهی بیشتر، تشکیلاتی قوی‌تر و با داشتن تریبون برای منتقل‌کردن صدایشان می‌توانند انقلاب مردم را به مردم بازگردانند. در این شرایط می‌توان آرمانگرایانه امیدوار بود که انقلاب بعدی مصر مصادره نمی‌شود و انقلاب مردم به مردم بازمی‌گردد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.