|

یادنوشتی در سومین سالروز درگذشت نماد گالری‌داری ایران

تنفس زیر سقف تالار شهرت

مهرداد حجتی

در سال‌هایی که مفهوم گالری‌داری مفهوم رایجی در کشور نبود و اندک گالری‌داران هم چندان در قید ماندن و ادامه دادن نبودند، زنی جوان به فکر راه‌اندازی یک گالری در طبقه زیرین خانه‌اش افتاد. تا آنجا را به محفل دایمی هنرمندان تجسمی کشور تبدیل کند. جایی‌که هنرمندان نام‌آور زمان در آن گردهم آیند و ساعتی را به گفت‌وگو در کنار هم سپری کنند، گفت‌وگوهایی که با مرور و نقد آثار توأم بود. از دل همین گفت‌وگوها، نقدهای مطبوعاتی هم زاده می‌شد و قرارهای بعدی برای گام‌های بعدی گذاشته می‌شد. گویا در معاهده‌ای نانوشته، همه هنرمندان بزرگ عرصه تجسمی قرار گذاشته بودند تا مهم‌ترین آثارشان را در آن گالری عرضه کنند. آثاری که بعدها موزه‌ای شدند و ارزش صدها و بلکه هزاران برابر پیدا کردند.محمد احصایی، حسین زنده‌رودی، آیدین آغداشلو، پرویزکلانتری، سهراب سپهری، بهمن محصص، فرامرز پیلارام، رضا مافی، پرویز تناولی، مرتضی ممیز، بهمن جلالی، مسعود عربشاهی، حسین کاظمی، علیرضا اسپهبد و ده‌ها هنرمند مطرح دیگر در طول سال‌های بعد به آن گالری پا گذاشتند. آثارشان در معرض دید علاقه‌مندان قرار گرفت. در مطبوعات و نشریات مطرح همان زمان بازتاب یافت و بالاخره به گالری‌های اروپا راه پیدا کردند. اگرچه آن گالری آغازگر این راه نبود اما به هر دلیل ادامه‌دهنده بی‌نظیری بود. در طول سال‌هایی که آمد و رفت، گالری‌های کم‌شماری آمدند، یک چندی ماندند، سروصدا به راه انداختند و بی‌صدا رفتند. اما آن گالری خاطره‌انگیز ماند و به آوازه‌اش افزود. اواخر دهه 40 خورشیدی سال‌های درخشان آن گالری بود. سال‌هایی که در آن هنرمندان بزرگ، یک‌به‌یک به عرصه تجسمی معرفی می‌شدند و پس از هر نمایشگاه در آن گالری، به شهرتی یک‌شبه دست می‌یافتند، دیگر آن گالری به سکوی پرتاب هنرمندان جویای نام بدل شده بود. شاید هم نوعی تالار شهرت و البته کم نیستند هنرمندان گمنامی که پا به آن تالار گذاشتند و مشهور از آن، خارج شدند. موسس جوان و نخبه گالری، کارش را با استادی پیش می‌برد. او نیز از این رهگذر برای خود شهرتی به هم زده بود. او «معصومه سیحون» بود. بانویی که توانسته بود با ابتکار شخصی و با اتکا به هوش ذاتی گام در راهی بگذارد که هم خود و هم دیگران را به شهرت برساند. شهرتی که قرار بود چهاردهه تداوم یابد.
---------------------
«سیده‌معصومه نوشین» مشهور به «سیحون» به سال 1313در رشت به دنیا آمد. به دلیل علاقه‌اش به نقاشی، به دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران رفت و در سال 1338 از همان دانشکده با مدرک لیسانس فارغ التحصیل شد. در همان سال‌های تحصیل در دانشگاه بود که دلباخته «هوشنگ سیحون» - استاد همان دانشکده - شد و به همسری او در آمد. ثمره این ازدواج، دو فرزند دختر و پسر است، به نام‌های «مریم» و «نادر».
---------------------
معصومه سیحون به دنبال یک رخداد کوچک، به فکر تاسیس گالری افتاد. او در خاطراتش می‌نویسد: «نمایشگاهی به مناسبت روز مادر در گالری «بورگز» برپا بود. نمایشگاهی از آثار هنرمندان «گروه پنج» متشکل از سهراب سپهری، بهمن محصص، پرویز تناولی، حسین زنده‌رودی و ابوالقاسم سعیدی. خانم گالری‌دار یکی از مجسمه‌های تناولی را به شکل توهین‌آمیزی به خارج از گالری منتقل کرد. این رفتار به هنرمندان‌گران آمد و با اعتراض آنها روبه‌رو شد. اما خانم گالری‌دار که فرانسوی بود، اعتنایی نکرد و مجسمه را همان بیرون نگاه داشت. این رفتار عرق ملی مرا جریحه‌دار کرد. تصمیم گرفتم اجازه ندهم از آن پس بر هیچ هنرمند بزرگی به خاطر برپایی نمایشگاه، منتی گذاشته شود. » و این‌چنین بود که در سال 1345 گالری سیحون در طبقه اول خانه سیحون تاسیس شد. گالری نوپایی که بنا بود در سال‌های پیش‌رو، برگ‌های پرافتخاری به تاریخ هنر ایران اضافه کند.
---------------------
«در یکی از روزهای سرد بهمن ماه سال 1345 زیباترین خاطره زندگی‌ام اتفاق افتاد. همه چیز برای یک افتتاحیه باشکوه مهیا بود که ناگاه هوا توفانی شد. باد و باران درهم‌آمیخت و اوضاع شهر درهم شد. دلشوره مرا فرا گرفت. در همان دقایق پیش از توفان چند نفری به گالری آمده بودند، اما سالن هنوز خالی بود. در میان آنها که آمده بودند، چهره سرشناسی دیده نمی‌شد. خداخدا می‌کردم اوضاع ختم به خیر شود، که ناگهان «فروغ فرخزاد» در آستانه در هویدا شد. لبخند بر لب داشت و به سوی من می‌آمد. دلشوره و وضع من را دید، درنگ نکرد. ماشینش را روشن کرد و به سراغ تک‌تک هنرمندان سرشناس رفت. غروب در گالری جای سوزن‌انداختن نبود. همه آمده بودند. «فروغ» افتتاحیه گالری سیحون را به من هدیه کرد. خاطره‌ای جاودان که با من سال‌ها ماند. از آن پس من و گالری‌ام هرگز تنها نماندیم.» این روایت معصومه سیحون از روز افتتاحیه گالری‌اش است. روزی که پر‌«فروغ» طلوع می‌کند و با خاطره‌های بی‌شمار ادامه پیدا می‌کند. اینک از آن روز توفانی، روزهای زیادی می‌گذرد. روزهایی که در آن هنرمندانی گمنام پا به آن مکان گذاشتند و مشهور از آن خارج شدند. این راز «گالری سیحون» بود. رازی که فقط معصومه سیحون از آن آگاه بود. او راه به اعتبار و شهرت‌رساندن را می‌دانست و شاید از همین‌رو بود که بسیاری آرزوی برپایی نمایشگاه در آن گالری داشتند. لحظه‌شماری برای راه‌یافتن به آن «تالار کوچک شهرت»!
---------------------
«زنی سالخورده چمدان در دست، در ایستگاه آخر ایستاده و به افق چشم دوخته است. او انتظار می‌کشد. ساعت‌ها از پی هم می‌آیند و می‌گذرند و او انتظار می‌کشد. قطار از راه می‌رسد. مسافر خسته سوار می‌شود. قطار، سوت‌کشان همچنان که وارد شده بود، خارج می‌شود. لحظه‌ای بعد قطار در افق ناپدید می‌شود. مسافر حالا در صندلی‌اش، پشت پنجره‌ای که مدام تصویر پیش‌روی‌اش عوض می‌شود، آرام گرفته است. او دیگر انتظار نمی‌کشد...» این رویایی است که زن سالخورده با خود می‌دید. رویایی که همه آن روزهای پایانی ِ یک سفر هفتادوچندساله با او بود. دغدغه رفتن! و اینچنین بود که این سال‌های پایانی از مرگ بیشتر حرف می‌زد. دلنازک شده بود. با کمترین اشاره‌ای دلش می‌شکست و چشمش به اشک می‌نشست. بیشتر تنها بود. از آن همه رفت و آمد دیگر خبری نبود. یک چهاردیواری. چند تابلو و خاطراتی که مدام مرور می‌شدند. . دوستان پرشور دیروز کمتر سراغ می‌گرفتند. گاه تلفن زنگ می‌خورد و صدایی آشنا از آن سو حالی می‌پرسید. گاه هم به بهانه عیادت کسی دری می‌زد و احوالی می‌پرسید. اما بیشتر این تنهایی بود که با او مأنوس شده بود. دخترک پرجنب و جوش دیروز، به بانوی سالخورده امروز بدل شده بود. با همه این تنهایی‌ها، هنوز گوشه چشمش به آن «تالارکوچک سحرآمیز» بود. اگر قلب تازه، در سینه می‌تپید بیشتر به شوق آن «روزهای پرشور» بود. روزهای اوج و هنرمندانی که در کنار او قد کشیده بودند.
---------------------
وقت سفر فرا رسیده بود. قطار در ایستگاه ایستاده است. مسافر تنها، پا در رکاب واگن به پشت سر نگاه می‌کند تا با همه وداع کند. فقط چند چهره آشنا! انگشت شمارند! دوستان همیشگی به بدرقه نیامده‌اند! آفتاب سرما را از محیط گرفته است. هوا گرم است. مسافر بی‌اختیار یاد آن روز سرد و توفانی می‌افتد. روز با‌شکوه استقبال در ایستگاه جوانی و بعد به سرعت همه خاطرات را مرور می‌کند. چهره یک‌به‌یک دوستان را به یاد می‌آورد و آن لبخند فراموش‌ناشدنی «فروغ». قطار آماده حرکت است. سوت قطار به صدا در می‌آید. اندک دوستان به مشایعت آمده، با اندوه دست تکان می‌دهند. زن سالخورده در پشت پنجره کوپه‌اش آرام می‌گیرد. قطار حرکت می‌کند. زن با چهره‌ای گرفته لبخند می‌زند.
سی‌ام اردیبهشت 1392 سومین سالمرگ بانو معصومه سیحون

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.