در جستوجوی عدالت
ساشي تارور . وزير توسعه انساني هندوستان
در سهماه گذشته، داکا پایتخت بنگلادش در محاصره دریایی از انسان بوده که خواستهای غیرمعمول داشتند؛ دستکم در شبهقارههند. آنها مصرانه برای قربانیان قتلعام 1971 که حاکمان سابق پاکستان شرقی بر بنگالیها روا داشتند، عدالت میخواهند.اعتراضها خودجوش، بدون سازماندهی و همراه با اغتشاش و در عینحال بهطرز قابلتوجهی مسالمتآمیز بود. بسیاری از معترضان میدان «شهباگ» در داکا جوانتر از آن هستند که چنان کشتاری را بهیاد آورند. اما به این درک رسیدهاند که هیچ جنایتی نباید بیمجازات بماند و هیچچیز به اندازه عدالت، زخمی را که چهاردهه سرش بازمانده، التیام نمیبخشد. عجیب این است که شبهقاره هند در مسیر توسعه ترجیح داد چنین بیعدالتیهای عظیمی را به واسطه ترسخوردگی تاریخیاش فراموش کند. در جریان مرزکشی هندوستان میلیونها نفر جانشان را از دست دادند و بیش از 13میلیون نفر آواره شدند. اما هیچکس بابت چنین جنایاتی محاکمه نشد و هرکس هم برای این تلاش کرد خود مجازات شد. تقریبا هرساله در اقصینقاط شبهجزیره، خبر قتلهای مهیب- حتی گاهی کشتار هزاراننفری- به نام مذهب، فرقه و نژاد رخ میدهد. در چنین مواردی دم و دستگاه قانون به کار
میافتد و گزارشها ثبت میشود، ولی تقریبا هیچ عدالتی در کار نیست. به هرطریق، ایدهآلیسم جوانان بنگلادشی راه به توسعه جدیدی میبرد. نتیجه احساساتی که در شهباگ بروز کرد، برپایی دوباره دادگاه رسیدگی به جنایات جنگی بود که طی آن دادگاه جرات کرد رهبران «جماعت اسلامی» را گناهکار تشخیص دهد. جماعت اسلامی علاوه بر رفتارهايي که طی سالها مرتکب شد، پس از آن نیز با تشکیل گروههایی نظیر البدر و الشمس در سالهای بعد نیز اعمال مشابهی انجام داد. جوانان معترض بنگلادش، برای جامعه ایدهآلشان سهویژگی میخواهند: سکولاریسم، پولورالیسم و دموکراسی. این واژهها در قانون اساسی بنگلادش که همزمان هم جمهوری و هم حکومت اسلامی است، وجود داشته است. اگر این تناقض را نادیده بگیریم، واقعیت این است که برخورد با نیروهای دموکراسیخواه و سکولار، اغلب با سوءاستفاده از ارزشها صورت میگیرد. شاهد این مدعا این است که همه مخالفان برگزاری دادگاه بنیادگراهای اسلامی هستند: جماعت اسلامی و حفاظت اسلامی. آنها برای جلوگیری از تشکیل دادگاه منطقه «موتی جیل» را اشغال کردند. برخلاف تظاهرات شهباگ، گروه اخیر خیلی خوب سازماندهیشده و بسیارخشن بودند. آنها به
همه گردهماییهایی که به نوعی از دادگاه حمایت کند، حمله میکنند و در هر حمله تعدادی کشته و زخمی به جا میگذارند. چالش میان بنیادگرایی مذهبی و دموکراسی سکولار در شبهقاره هند بحث جدیدی نیست. اما موضوع جنایات 1971، دودستگی شدیدی در این جامعه به وجود آورده است. جوانان معترضان شهباگ اکثرا شهری، تحصیلکرده و از طبقه متوسط هستند. بنیادگراها عمدتا از حمایت روستاییهای فقیر برخوردارند. سنتی در مقابل مدرن، شهری در مقابل روستایی، روشنفکر در مقابل مرتجع. این دوتاییها زیادی کلیشهای هستند. ولی کلیشهها جملگی از آن رو پا میگیرند که واقعی هستند. دولت بنگلادش بیشتر طرف معترضان شهباگ است تا مخالفان آنها. ولی راهی صعب در پیش است زیرا هردودیدگاه به یک اندازه از حمایت مردمی برخوردارند. دولت برای فرونشاندن خشم اسلامگراها ناچار شد چهار وبلاگنویس را بازداشت کند. با این حال دولت تا اینجا ثبات قدم نشان داده است. جالب اینجاست که مذهب هرگز با عدالت ناسازگار نیست. ولی هرگاه مذهب دستاویز کسانی باشد که جنایت میکنند، موضوع بحث عوض میشود. ماهیت سوال چیزی میشود که مدتی طولانی در بنگلادش از آن اجتناب میشد: آیا کسی را به دلیل نام
مذهب میتوان از مجازات معاف کرد؟ سوالی که تنها مساله بنگلادش نیست. نتیجه ایستادگی جوانان داکا میتواند پاسخ این سوال باشد و مفهوم منتج از آن میتواند در بعدی جهانی طنین اندازد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.