تهران- دوبلین (۲)
چه شد که دوبلین به این روز افتاد؟
نگار خوشنویس
در «نستور»، بخش دوم اولیس، راس ساعت 10صبح، شاهد آنیم که استیفن ددالوس به بچههای مدرسه تاریخ درس میدهد. در حین تدریس، استیفن به تامل در مفهوم تاریخ در نظر ویلیام بلیک - شاعر رمانتیک انگلیسی - میپردازد. نستور یکی از کوتاهترین بخشهای اولیس است. در اینجا قصد بر آن نیست تا خلاصهای از وقایع اولیس ارایه کنیم. تاکید ما بیشتر بر طرز تلقی استیفن از تاریخ و نسبت آن با ادبیات است. در سیر وقایع اولیس، در بخش قبلی، استیفن که در عزای مادرش بهسر میبرد، با «هینز» - دانشجوی انگلیسی ادبیات فولکلور ایرلند- بر سر شکست ایرلند و دلیل غلبه انگلیس بگومگو میکند. بالطبع از آنجا که هینز انگلیسی است، هرقدر هم که بخواهد خود را علاقهمند به فرهنگ ایرلند جا بزند، نمیتواند عوالم استیفن را درک کند. در همان بخش اول، هینز دلیل شکست سیاسی ایرلندیها را به تاریخ منتسب میکند و با جمله « به نظر میرسد تاریخ را باید شماتت کرد»، سروته قضیه را هم میآورد. استیفن در بخش دوم به تدریس تاریخ مشغول است که با نگرش بلیک با تاریخ کلنجار میرود. بلیک بر این باور است که تنها بخشی از الهامی که لازمه دگرگون ساختن واقعیت مادی به حقیقت الاهی است،
در دسترس بشر قرار دارد. طرز تلقی بلیک از تاریخ، روایتی دون و تمثیلی است که با دریافت الوهی از حقیقت جهان توفیر میکند. در ادامه بخش دوم، استیفن با مدیر مدرسه آقای دیزی مواجههای دارد که باز هم از شرح دلایل این دیدار و حوادث قبل و بعد آن در بافت داستانی اولیس صرفنظر میکنیم. آقای دیزی که به رغم ایرلندیبودن، سیادت انگلیس بر ایرلند را قبول کرده است، هم نظر با بلیک و حتی هگل، در جدل با استیفن، «کلیت تاریخ بشر را حرکتی به سوی هدفی بزرگ، که همان تجلی الاهی باشد» تشریح میکند. به عبارتی تاریخ در گذر زمان به تعالی و تکامل میرسد. ولی برای استیفن تاریخ تنها مستمسکی برای توجیه شکست سیاسی ایرلند در برابر انگلیس است. یکی از جنبههای مهم بخش نستور در اولیس، تقابلی است که میان تاریخ و ادبیات برقرار میشود. استیفن نمیتواند دلیل شکست را نتیجه منطقی و منتج از حرکت تعالی جوی تاریخ درک کند. آیا مسیر تاریخ همواره همان است که فاتحان برای شکست خوردگان نقل معانی میکنند؟ شکستخوردگان صحنه سیاست در برابر روایت شبهتاریخی اربابان چه کاری از دستشان برمیآید؟ استیفن بر خلاف نگرش آقای دیزی که سازشکاری و تبانی با انگلیسیها را
اقدامی در مسیر حرکت تاریخ قلمداد میکند، از بلیک و هگل رویگردان میشود و تفکری ارسطویی را برمیگزیند. از نظر استیفن شخصیتهای تاریخی، ساکن «اتاق امکانپذیریهای لایتناهی» هستند. جویس، اصطلاح امکانپذیریهای لایتناهی را از کتاب متافیزیک ارسطو اخذ کرده است. ارسطو میان «امر واقع» - آنچه اتفاق افتاده است، ماوقع- و «امر ممکن»- آنچه امکان دارد اتفاق بیفتد- تمایز قایل میشود. در هر لحظه از زمان امکانپذیریهای لایتناهی برای اتفاقهای مختلفی وجود دارد، ولی فقط یکی از این امکانپذیریها محقق میشود. حیرت استیفن در بخش نستور مبنی بر این است که آیا میتوان از امور ممکن صرفا بر حسب اینکه واقع نشدهاند، چشمپوشی کرد؟ جالبتر اینجاست که در سیر ذهن سیال استیفن، همین تمایز ارسطویی در کتاب «بوطیقا»ی ارسطو نیز وجود دارد. تفاوت بین شعر (ادبیات) و تاریخ، در توازی با تمایز امر ممکن و امر واقع قرار دارد. شاعر بر آنچه ممکن است اتفاق بیفتد تمرکز میکند و مورخ بر آنچه واقعا رخ داده است. دریافت استیفن و جویس از ادبیات و بهخصوص رمان، دفاع از امکانپذیریهای محققنشده تاریخی است. اموری که گرچه در سطح بالقوگی ممکنها باقی میماند
ولی به هیچوجه، ذهنی و انتزاعی نمیشود. برای همین استیفن از پذیرش فلسفه آقای دیزی سرباز میزند و میگوید: «تاریخ کابوسی است که میکوشم از آن بیدار شوم. » جویس، در جایگاه نویسندهای ایرلندی، از رمان توقع بهخصوصی دارد. در 1912، جویس در سخنرانی خود درباره دنیل دفو و رمان رابینسون کروزوئه، ضمن ستایش از نویسندهای که از منظر جویس بنیانگذار رمان انگلیسی است، مسالهای را مطرح میکند که به نوعی مساله استیفن ددالوس نیز هست. آیا آن طور که ادیبان انگلیسی ادعا میکنند، رمان در پیوستگی با آثار ادبی پیشین انگلیس قرار دارد یا اینکه برعکس، رابینسون کروزوئه، گسست دورانی تازه را از دورانهای پیشین حکایت میکند. جویس طرفدار نظریه دوم است. رمان، پیوستگی تاریخی را به گسست مبتلا میکند. به زعم جویس، از رابینسون کروزوئه به بعد انگلیسی بودن با تصرف و تملک معنی پیدا میکند و این خبر از تحولی میدهد که دولت- ملتی را به امپراتوری مبدل میکند. شأن سیاسی رمان به منزله گسستن از روایت پیوسته تاریخ حاکمان یا به تعبیر استیفن«بیداری از کابوس تاریخ»، دوبلین را به جلوه یکی از امکانپذیریهای لایتناهی در نزد همه مخاطبان اولیس در میآورد.
کوتسیا، نویسنده آفریقای جنوبی، آنگاه که اولیس را میخواند نقشه دوبلین جویس را با سرزمین خودش منطبق میکند و منادی امکانپذیری هنوز محققنشدهای میشود که نوید رهایی از پیوستگی تاریخی حاکمان میدهد. اورهان پاموک، تعقیب قانونی و زندان خانگی را بهجان میخرد، زیرا که جلوهای از دوبلین «اولیس» را در استانبول حی و حاضر میبیند. ترینیداد نایپل در رمان «شورشیها»، خصیصهای دوبلینوار پیدا میکند تا مگر کابوس جیمز احمد و ایادی کودتاچیاش به بیداری منجر شود. برای آقای دیزی وضعیت تاریخی، از مبنایی متافیزیکی برخوردار است که انسانها لزوما توانا به درک آن نیستند. اما استیفن، به امکانپذیریهای لایتناهی فکر میکند و در پاسخ به آقای دیزی، که خیلی هم از منظور استیفن سر در نمیآورد، جلوه خدا، «فریادی در خیابان» است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.