سیاستهای نفتی 5 سال آخر حکومت پهلوی -(6)
مجید تفرشی
نوشته حاضر، مروری است بر گزارشها و اسناد تازه آزادشده رسمی در آرشیوهای بریتانیایی در بستر تحولات نفتی ایران در سالهای 1973 تا 1978، از زمان افزایش ناگهانی بهای جهانی نفتخام تا آستانه انقلاب اسلامی در ایران.در این گزارش، سفیر بریتانیا همچنین به تزریق شدید پول از سوی دولت ایران به سیستم اقتصاد داخلی در جهت کاهش نارضایتی عمومی و همچنین افزایش هشداردهنده نرخ تورم طی یکسالونیم اخیر اشاره کرده و ضمن بالای 30درصد اعلام کردن آن، از افزایش نرخ اجارهبها و قیمت کالاها و افزایش نارضایتی در بین شهرنشینان به دلیل کاهش قدرت خرید و توقف افزایش حقوقشان خبر داده است. پارسونز میافزاید: «دولت تاکتیکهای شوکبرانگیز و اجباری از قبیل کنترل و کاهش اجباری قیمتها، برنامههای ضد فساد و محدودیت اجباری میزان سود برقرار کرده است. گروهی از دانشجویان استخدام شدهاند تا به عنوان ماموران داوطلب علیه مغازهداران و تجار اقدام کنند. مجازات زندان و تبعید برقرار شده است. به بهای [تضعیف] فعالیتهای اقتصادی تورم به سرعت پایین آمد. اکنون سرها به امید آنکه توفان گذر خواهد کرد پایین گرفته شدهاند و هماکنون نشانههایی وجود دارد که دولت
شروع به آرام گرفتن کرده است.» بخشهای دیگری از این گزارش به تاثیرات فرمان واگذاری 49درصد از سهام کارخانهها به کارگران به عنوان اقدامی سیاسی از سوی محمدرضا شاه و تاثیرات آن بر سرمایهگذاریهای خارجی در ایران، فعالیتهای سیاسی و نظامی مخالفان و عملکرد حزب رستاخیز اختصاص دارد که جداگانه و در جای خود به تفصیل از آنها سخن گفته خواهد شد.در زمینه سیاست خارجی و دفاعی منطقهای، پارسونز معتقد است که سال 1975 سال خوبی برای ایران بوده و شاه موفق شده تا در زمینه ارتباط و تعامل با کشورهای عربی بهخصوص عراق موفق عمل کند. براساس این گزارش، هر دو کشور ایران و عراق به این نتیجه رسیدهاند که در صورت عدم حل و فصل سریع مشکلات مرزی و مساله کردهای عراقی، یکدیگر را به سوی یک جنگ جدی سوق خواهند داد. سفیر بریتانیا روابط کشورش با ایران در سال 1975 را در زمینههای دفاعی و سیاسی شکوفا و مناسبات شاه و مردانش با لندن را بهتر و نزدیکتر از همیشه ارزیابی کرده و معتقد است که سوای مساله مناسبات کلی ایران با جامعه اقتصادی اروپا مشکل جدی در روابط تهران و لندن وجود ندارد و بریتانیا تقریبا با حداکثر توان خود در بازارهای ایران حضور دارد.
پارسونز با بلندپروازی خوشبینانهای پیشبینی کرد که در سال 1976 صادرات بریتانیا به ایران دو برابر شده و از نظر ارزش مادی به 500میلیون پوند رسیده و این رقم طی دو یا سه سال پس از آن به مرز یکمیلیاردپوند بالغ خواهد شد؛ امری که با وقوع انقلاب اسلامی در ایران هرگز تحقق نیافت. با این همه پارسونز معترف است که بریتانیا در نیمه دهه 70 میلادی با وجود افزایش سهم مادی خود، از نظر درصد مشارکت در حال افزایش حضور خود در بازارهای ایران پیشرفتی نکرده بود و تنها افزایش بهای محصولات صادراتی بود که به افزایش مبادلات تجاری آن کشور با ایران منجر شده بود. به طور کلی پارسونز در مقایسه با سفیر قبلی لندن در تهران (سر پیتر رمزباتوم) نسبت به اوضاع ایران و آینده حکومت شاه خوشبینتر بود: «من اطمینان دارم که در سال 1978 و پایان دوره این برنامه اقتصادی، ایران در مقایسه با دیگر کشورها، با موفقیت به گذشته پنجساله خود خواهد نگریست.» برخلاف پیشبینی پارسونز، این برنامه پنجم توسعه هرگز به انجام نرسید.
ادامه دارد
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.