سیاستهای نفتی پنج سال آخر حکومت پهلوی -(5)
مجید تفرشی
نوشته حاضر، مروری است بر گزارشها و اسناد تازه آزادشده رسمی در آرشیوهای بریتانیایی در بستر تحولات نفتی ایران در سالهای 1973 تا 1978، از زمان افزایش ناگهانی بهای جهانی نفتخام تا آستانه انقلاب اسلامی در ایران. مشکلات و موانع زیرساختی از قبیل ناکارآمدی مبادی ورودی دریایی، زمینی و هوایی ایران برای پذیرش کالاهای وارداتی نیز مشکلآفرین بودند. سفیر بریتانیا در ایران در ادامه این گزارش مینویسد: «زمان توقف و انتظار کشتیها در خرمشهر هماکنون 120روز و در بندرعباس و بندر شاهپور [سابق] 60 تا 70 روز است. این در حالی است که مراکز گمرکی در تهران به طرز باورنکردنی افتضاحاند. شاه اخیرا به من گفت که دولت او سالانه باید یکمیلیارددلار به عنوان خسارت [دیرکرد] به موسسات حمل و انتقال کالاهای وارداتی بپردازد.» تلاشهای اضطراری مختلفی بهخصوص از طریق اجرای برخی از مفاد برنامه بازنگری شده پنجم توسعه از سوی دوایر مختلف دولتی برای حل و فصل مشکل نقل و انتقال کالاهای وارداتی در مبادی ورودی صورت گرفت که نهایتا به اعتقاد پارسونز، تاثیرات محدودی داشتند و منجر به حل زیربنایی مشکل نشدند. براساس این گزارش، در زمینه درآمد ارزی، ایران
در سال 1975 همانند دو سال قبل از آن روند فزاینده و چندان چشمگیری نداشت. علت اصلی این امر، کنترل رشد و افزایش شدید بهای بینالمللی نفتخام بود که برخلاف پیشبینیهای کشورهای عضو سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) در سال 1975 تنها 10درصد افزایش یافت. این درحالی بود که بهای استخراج و صادرات نفتخام نیز به نسبت سالهای گذشته افزایش قابلتوجهی یافته بود. این مسایل باعث شد که به مرور به قول پارسونز: «با وجود داشتن مازاد ارزی 17میلیارددلاری، ایران از فهرست کشورهای دارای مزیت دلارهای نفتی خارج شود.» در این گزارش، سفیر بریتانیا همچنین به تزریق شدید پول از سوی دولت ایران به سیستم اقتصاد داخلی در جهت کاهش نارضایتی عمومی و همچنین افزایش هشداردهنده نرخ تورم طی یکسالونیم اخیر اشاره کرده و ضمن بالای 30درصد اعلام کردن آن، از افزایش نرخ اجارهبها و قیمت کالاها و افزایش نارضایتی در بین شهرنشینان به دلیل کاهش قدرت خرید و توقف افزایش حقوقشان خبر داده است.
ادامه دارد
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.