|

صادق حقیقت و «نقد متون سیاسی»

بحران روش و آشفتگی مفاهیم

سیرانوش موسوی

کتاب «نقد متون سیاسی» در 19 فصل به نقد بیش از 20 کتاب در حوزه علوم سیاسی (با تاکید بر اندیشه سیاسی اسلامی) می‌پردازد. در این بین، دو متن به حوزه علوم اجتماعی اختصاص دارد. کتاب‌هایی که در این متن نقد شده‌اند از معتبرترین کتاب‌های موجود در حوزه علوم سیاسی به شمار می‌روند و نقدشان جز به بالا‌ رفتن عیارشان نمی‌انجامد. به اعتقاد حقیقت، علوم سیاسی در ایران علاوه بر مسایل محتوایی، با آشفتگی مفهومی و روشی نیز روبه‌روست و این معضل جز با نقد منصفانه متون ارزشمند میسر نخواهد بود. به واقع جامعه ما از یک طرف به نقد متون و از سوی دیگر به اخلاق نقد نیاز دارد. شما به‌تازگی کتاب «نقد متون سیاسی» را چاپ کرده‌اید. چه عواملی شما را متمایل کرد به این سمت کشیده شوید؟ آیا ضعف نقد علمی در فضای فکری کشور در انتخاب این مسیر از سوی شما موثر بود؟ چند مساله در طول زمان باعث شد که من به این سمت گرایش پیدا کنم. اول اینکه در جامعه ما به طور کلی فضای نقد وجود ندارد. شمار کتاب‌هایی هم که در این زمینه خاص به چاپ رسیده‌اند بسیار اندک است. دوم اینکه کتاب‌هایی که من مطالعه می‌کنم و به چاپ می‌رسند مرا به این نتیجه رساند که هم با بحران روش روبه‌رو هستیم و هم با آشفتگی مفاهیم. مساله سوم در حوزه مباحث اسلامی‌سازی و علوم انسانی و نزدیک ‌شدن این علوم به شرایط خاص ایران اسلامی است که به کنکاش بیشتری نیاز دارد. در این زمینه می‌توان نقدهایی را به متون خاصی وارد کرد. نقد اخلاقی موضوعی است که سعی شده در این کتاب به آن پرداخته شود. نقد اخلاقی چه ویژگی‌هایی دارد و تمایز آن با دیگر نقدها در چیست؟ نیاز به نقد منصفانه در فضای فکری ایران بسیار احساس می‌شود. طبق اصل طلایی «کانت» باید خود را جای دیگری بگذاریم. پس نقد منصفانه به این معناست که متون ما هم می‌تواند مشمول چنین نقدهایی شود. اما یکی از ویژگی‌های نقد اخلاقی این است که صرفا به متن بپردازد نه به حواشی. باید از روانشناسی نویسنده و مسایل حاشیه‌ای پرهیز، و صرفا به محتوا توجه کرد. ویژگی دوم این است که نقد ابتدا به برجسته ‌کردن نکات مثبت بپردازد. نقد صرفا توجه به نکات منفی نیست بلکه بیان نکات مثبت و منفی در کنار هم است. سوم اینکه نقد باید به شکل عالمانه، هم به مباحث صوری، هم روشی و هم محتوایی بپردازد. شما در نقد متون سیاسی به این نکته پرداختید که علوم سیاسی در ایران با آشفتگی مفاهیم و ضعف روشی رو‌به‌روست. این مسایل را بیشتر توضیح دهید. آیا برای برون‌رفت از این معضلات راهکاری هم پیشنهاد داده‌اید؟ در خصوص آشفتگی مفاهیم باید بگویم که دانشجویان علوم سیاسی، به خصوص در مقاطع بالا، نمی‌توانند تفاوت چندانی بین چند مفهوم مثل سیاست، فلسفه سیاسی، فلسفه سیاست و فلسفه علم سیاست قایل شوند. نمی‌دانند این مفاهیم چقدر هم‌پوشانی دارند. من در هیچ یک از متون علوم سیاسی ندیده‌ام که علوم درجه‌اول و درجه‌دوم را از هم تفکیک کنند. طبق تعریف، علوم درجه‌اول به پدیده‌ها توجه دارند که در علم سیاست همان قدرت است و در فلسفه سیاسی می‌تواند دولت مدرن باشد. اما علم درجه‌دوم دانشی است که موضوع آن یک علم دیگر است. در ایران تفاوتی بین این علوم نگذاشته‌اند. به همین دلیل نمی‌توانند بین ساده‌ترین مفاهیم علم سیاست تفاوت قایل شوند. در کتاب «روش‌شناسی علوم سیاسی» مواردی را برشمردم که در کتب درسی و شبه‌درسی علوم سیاسی مفاهیم خلط شده‌اند؛ مفاهیمی چون دولت، حاکمیت، حکومت و... . بحران روش، مساله‌ای دیگر است ما متون زیادی در خصوص روش‌شناسی علوم سیاسی نداریم. به همین سبب شخصا به نگارش کتاب روش‌شناسی همت کردم. روش در کتب علوم سیاسی ما به کار گرفته نشده است. در بعضی موارد هم که به کار گرفته شده، روش‌هایی است که با هم غیرقابل جمع‌اند، مثلا روش‌های هرمنوتیکی با روش‌های پسامدرن. در بسیاری از پایان‌نامه‌های ارشد و دکترای ما روش به کار نرفته است و اگر هم به کار رفته، صحیح نیست. کتاب‌هایی که در «نقد متون سیاسی» بررسی شده‌اند نخست از نظر محتوایی گزینش شده‌اند. در درجه اول همه مربوط به اندیشه سیاسی اسلام‌اند. از آنجا که کسانی که در این زمینه کار می‌کنند از دوستان نزدیک من‌اند، با این کار می‌خواستم نشان دهم که مساله علمی، دوست دور و نزدیک برنمی‌تابد و همه را دربرمی‌گیرد. خوشبختانه برخورد نویسندگان این آثار نیز خوب بود. به طور خاص نقدی به کتاب دوست ارجمندم دکتر «میرموسوی» نوشتم که ایشان بسیار استقبال کردند. همچنین نقدی که به «قدرت، دانش و مشروعیت» «داوود فیرحی» نوشتم که ایشان این مطلب را در سایت خود گذاشتند (این نقد با همکاری «احمد بستانی» به نگارش در‌آمد). تاکنون شده است به آثار پیشین خود مراجعه کنید و بخواهید آنها را به نقد بکشید و در دسترس دیگران هم قرار دهید؟ شخصا هر لحظه در حال نقد خود هستم. نمونه آن هم ویراست‌هایی است که بر «روش‌شناسی علوم سیاسی» می‌نویسم. من دیگر چاپ اول کتابم را قبول ندارم. در ویراست اول کتاب، نواقصی وجود داشت و نیاز به اصلاحات محتوایی داشت که در طول تدریس و جلسات نقد کتاب آن متن را اصلاح کردم. ویراست جدید بر کتبم نوشته‌ام اما نقد نه.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.