هدفمندکردن یارانهها و چشمانداز کشاورزی-1
کاووس واضحی
طرح هدفمندکردن یارانهها یکی از طرحهای مناقشهبرانگیز در تاریخ اقتصاد ایران است. این طرح از چنان حساسیتی برخوردار است که حتی برخی از صاحبنظرها آن را با اصلاحات ارضی دهه40 در ایران مقایسه کرده و آن را مانند اصلاحات ارضی سرنوشتساز میدانند. صرف نظر از درستی یا نادرستی این مقایسه که در این مقاله امکان پرداختن به آن نیست، این نوشته سعی دارد، چشمانداز جامعه کشاورزی ایران [در بلندمدت] را در ارتباط با طرح هدفمندکردن یارانهها بررسی کند. قبل از هر چیز لازم است، ساختار بخش کشاورزی ایران از جنبه ساختارهای تولیدی، بهطور اجمال، مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد. براساس سرشماری کشاورزی ایران، در سال 1382، مجموع خانوارهای روستایی حدود 4/4میلیون برآورد شده است. با توجه به بعد خانوار روستایی (حدود پنج نفر)، میتوان گفت بیش از 22میلیون نفر (حدود 32درصد جمعیت کشور) در روستاهای ایران زندگی میکنند. تحلیل شیوهها و مناسبات تولید، شرایط زندگی و ویژگیهای اجتماعی جامعه روستایی ایران، برای ترسیم چشمانداز طرح هدفمندکردن یارانهها بسیار حایز اهمیت است. براساس آمار گفتهشده، از مجموع حدود 4/4 میلیون تولیدکننده روستایی، حدود
سهمیلیون تولیدکننده (7/69درصد از کل بهرهبرداران) دارای شیوه تولید دهقانی بودهاند. سهم تولیدکنندگان به شیوه سرمایهداری (مدرن) حدود 464هزار واحد و نسبت آن از مجموع بهرهبرداریهای روستایی، 7/10درصد بوده است. روستانشینان بیزمین (بهاصطلاح خوشنشینها) نیز با داشتن حدود 851هزار، سهمی معادل 6/19درصد را به خود اختصاص دادهاند. بخشی از روستانشینان بدون زمین در زمره اقتصاد دهقانی و بخشی دیگر نیز در چارچوب اقتصاد سرمایهداری ارضی قرار میگیرند. در یک تقسیمبندی کلی، جامعه روستایی ایران را میتوان در دو طبقه اجتماعی [تولیدکنندگان دهقانی و سرمایهداران ارضی] از هم تفکیک کرد. هریک از این دو طبقه اجتماعی دارای ویژگیهای متفاوت از همدیگرند. با توجه به اکثریت تولیدکنندگان دهقانی در جامعه روستایی ایران، تحلیل طرح هدفمندکردن یارانهها براساس ویژگیهای این طبقه استوار و متمرکز میشود. از جنبه نظری، شیوه تولید دهقانی، انعکاسدهنده مناسبات و روابط اجتماعی تولید در جامعه روستایی ایران است. شیوه تولید خردهدهقانی در ایران با خصایصی که ذیلا آورده میشود، از دیگر شیوههای تولید، از جمله شیوه تولید سرمایهداری، متمایز
میشود: هدف تولید در کشاورزی خردهدهقانی، عمدتا برآوردن نیازهای خانوار یا اجتماع محلی است. خصلت شیوه تولید دهقانی ایجاب میکند که دغدغه اصلی خانوار، معیشت باشد تا بازار. بهعبارت کلیتر، ضریب تحققپذیری (Realisation) کالا [امکان مبادله] در نظام خردهدهقانی بسیار پایین است. بازارهای مقصد نیز تحت این نظام، برای کالاهای تولید شده، عمدتا جنبه محلی (Local) دارد. در شیوه تولید خردهدهقانی، کشاورزی روی زمین شخصی (مالکیت خصوصی) انجام میگیرد. نیروی کار نیز اساسا از خانوار تامین میشود. در واقع خانوار هم مدیر واحد است و هم منبع تامین نیروی کار. این ویژگی به شیوه تولید دهقانی ماهیت دوگانهای داده است. بنابر نظر لنین (Lenin)؛ ویژگی دوگانه تولید دهقانی این است که از یک طرف چون مبتنی بر مالکیت خصوصی است، مالک بهحساب میآید و این امر او را به طبقه سرمایهدار نزدیک میکند. از طرف دیگر، چون تولید دهقانی براساس کار شخصی دهقان و خانواده آن استوار است، کارگر و این امر او را در زمره طبقه کارگر که برخلاف او مالک وسایل تولید نیست قرار میدهد. این ماهیت دوگانه موجب برداشتهای متفاوت بر سر جایگاه طبقاتی دهقانان شده است. برخی،
دهقانان را به دلیل داشتن مالکیت خصوصی، خرده بوژوا دانستهاند. از جمله نیکوس پولانزاس در کتاب «فاشیسم و دیکتاتوری» و همچنین سهراب بهداد و فرهاد نعمانی در کتاب«طبقه و کار در ایران». یعنی بخش کاه و پوشال شیوه تولید سرمایهداری. جایگاه طبقاتی متناقض دهقانان نیز از همینجا ناشی میشود. به این دلیل جایگاه سیاسی دهقانان همواره محل مناقشه بوده است. تکنیک فنی و سطح مکانیزاسیون و همینطور تقسیم کار درواحدهای بهرهبرداری خردهدهقانی درسطح پایین است. بهرهبرداری از قطعه زمین فردی، درگیری خانوار در فعالیت تولید و همچنین قبض زمین (Appropriation) دارای آثار و تبعاتی است که در مجموع مانع توسعه روابط اجتماعی تولید از جنبههای تقسیم کار، بهکارگیری روشهای علمی و ماشینآلات میشود. در واحدهای بهرهبرداری خردهدهقانی ایران، انواع فعالیتهای کشاورزی اعم از زراعت، دامداری، باغبانی و فعالیتهای صنایع دستی و خدماتی وابسته به کشاورزی توامان صورت میگیرد. این موضوع نشاندهنده تقسیم کار پایین در این واحدهاست. تقسیم کار در واحدهای دهقانی که تابع غیررسمیبودن سازمان کار آن است مبتنی بر سن و جنس است و نه تخصص. وسعت اراضی در بین
بهرهبرداران خردهدهقانی بسیار کم (در حدود 2/2هکتار) برعکس، پراکندگی اراضی و تعداد قطعات بالاست. میانگین اراضی دهقانی در سال 1339، 9/2هکتار بوده، در حالیکه در سال 1382 [کاهشی معادل 31درصد] به 2/2هکتار رسیده است. این کاهش بیانکننده دهقانیترشدن (Peasantization) اقتصاد کشاورزی ایران است. از جنبه نظری، این روند به معنای گریز از روند عادی توسعه در جامعه کشاورزی است. پراکندگی قطعات اراضی کشاورزی واحدهای خردهدهقانی، بین یک تا بیش از 10قطعه در نوسان است. در برخی موارد (بهعنوان مثال استان یزد) تعداد قطعات به 40مورد نیز میرسد. متوسط قطعات اراضی هر واحد حدود پنج قطعه است. در شیوه تولید دهقانی فرآیند باز تولید (Reproduction) ساده است. (یعنی پروسه تولید به همان مقیاس قبلی بدون انباشت تکرار میشود) در چنین حالتی ارزش بهدست آمده تا ذره آخر به مصرف رسیده و به ندرت به سرمایه تبدیل میشود. برعکس، بنابر گفته؛ ارنست مندل (Ernest Mandel) در شیوه تولید سرمایهداری، باز تولید، بهطورگسترده انجام گرفته و تولیدکننده امکان مییابد بخشی از ارزش بهدست آمده را به سرمایه تبدیل کند.
ادامه دارد
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.