|

معاون سابق «هما» در گفت‌وگو با «شرق»:

تحریم‌ هوایی همیشه وجود داشته است

علی اکرمی: چرا ناوگان هوایی ایران به‌روز نشده است؟ و عمر بسیار بالایی دارد. این در حالی است که دیگر سیستم‌های حمل‌ونقل ایران به‌روز هستند. این سوال را «محمود مهرانپور» که زمانی معاون و عضو هیات‌مدیره هما بود و امروز نیز در صنعت هوایی فعال است این‌گونه پاسخ می‌دهد که صنعت هوایی دنیا وابستگی شدید به آمریکا دارد و این کشور مانع از پیشرفت ایران است. ‌میانگین سن ناوگان هواپیمایی ایران نزدیک به 23سال است، اما تحریم‌های شدید علیه صنعت هواپیمایی ایران حدود دو سال است که شدت گرفته. مابین این دو عدد 20 سال اختلاف است در این 20 سال ما چه می‌کردیم؟ اول باید ببینیم منظور شما از بالا بودن سن ناوگان چیست؟ از این موضوع می‌خواهید فقدان امنیت ایرلاین‌ها را نتیجه بگیرید؟ یا نتیجه‌گیری دیگری را می‌خواهید؟ مرحوم «شهید دادمان» هم از اولین روزهایی که به‌عنوان وزیر راه من را به عنوان عضو هیات‌مدیره هما منصوب کردند همین سوال را داشتند که چرا شرکت‌های مهم هواپیمایی مدام سعی در تغییر ناوگان خود دارند.صنعت هواپیمایی و صنعت کشتیرانی جزو صنایع capital intensive محسوب می‌شوند که سرمایه بالایی در برابر نیروی انسانی موجود لازم دارند و بانک‌ها بسته به سیاست‌های خود بخشی از منابع خود را برای سرمایه‌گذاری و وام به این صنایع اختصاص می‌دهند. ‌خب سوال از همین‌جا شروع می‌شود که چطور در همین زمان صنعت کشتیرانی ایران و به خصوص شرکتی مانند شرکت ملی نفتکش توانسته ناوگان خود را کاملا به‌روز کند و اکنون یکی از جوان‌ترین ناوگان دریایی دنیا را دارا باشد ولی صنعت هواپیمایی نتوانسته؟ یک پاسخ خیلی ساده دارد، صنعت هواپیمایی کاملا به آمریکا وابسته است اما صنعت کشتی‌سازی به شرق آسیا، در صنعت هواپیمایی خرید موتور بدون «بویینگ» کاملا آمریکایی و «ایرباس» که موتورهای آن هم در آمریکا تولید می‌شود مفهومی ندارد و حتی شرکت اروپایی «رولزرویس» که موتور هواپیما تولید می‌کند نیز سهامداران اصلی آن آمریکایی‌اند ولی در مقابل صنعت کشتی‌سازی در چین و کره و ژاپن مستقل از آمریکا فعالیت می‌کند. واقعیت این است که هواپیما و کشتی چون تحت لیسانس‌های بین‌المللی ساخته و نگهداری می‌شوند و همچنین قوانین بین‌المللی نیز در مورد ضبط و مصادره آنها سهل‌گیرانه است به‌راحتی به‌عنوان وثیقه برای وام خرید خودشان مورد قبول موسسات مالی و اعتباری هستند و چنین فرآیندی است که بانک‌های آلمانی نظیر «دویچ بانک» با یک نامه مدیر مالی هواپیمایی «لوفت‌هانزا» برای این شرکت هواپیما را تا سطح صددرصد فاینانس بلندمدت و بهره زیر labor ارایه می‌کنند ولی به ما امکان استفاده از این سرویس داده نمی‌شود.سود شرکت هواپیمایی در حالت عادی چهار، پنج‌درصد بیشتر نیست و شاید در حالتی خاص برخی شرکت‌ها سود تا 10درصد هم داده باشند اما به هر حال برای شرکت هواپیمایی دریافت وام با بهره‌ای بالاتر از این سود توجیه اقتصادی ندارد. بالا بودن سن ناوگان مشکل ایمنی ایجاد نمی‌کند، مشکل بالا رفتن هزینه‌های عملیاتی و نگهداری دارد، هواپیمای جدید به دلیل تکنولوژی جدیدش مصرفی نصف هواپیمای 747 سی‌ساله دارد، هواپیمای جدید آلودگی صوتی ندارد و نباید بابت هر پرواز خارجی آن جریمه آلودگی صوتی بدهیم در حالی که پرواز بویینگ‌های قدیمی از فرودگاه‌های خارجی منجر به جریمه و پنالتی می‌شود. بحث رقابت و مقایسه ایرلاین‌های ایرانی با ایرلاین خارجی کلا بلاموضوع است، هواپیمایی یک شرکت معمولی نیست که بخواهیم آن را به مزایده بگذاریم، صنعت هواپیمایی یک صنعت استراتژیک است. ‌آیا این مشکل تحریم و فشار بر صنعت هواپیمایی در طول سالیان بعد از انقلاب به همین شکل بوده است؟ به‌جز سه، چهار سال اول انقلاب که هنوز حکومت تثبیت نشده بود می‌توان 30 سال بعدی را به چند دوره تقسیم کرد: در دوران اولیه زمان جنگ و... به هر حال یک تفکر سوسیالیستی و عدالت‌محور در اوایل انقلاب، وجود داشت که نگاهش به صنعت هواپیمایی یک صنعت تجملاتی بود و به‌دلیل نوع نگاه زمان شاه به صنعت هواپیمایی که این صنعت مستقیما زیر نظر شاه اداره می‌شد و شاه خودش علاقه به خلبانی و وارد کردن هواپیماهای جدید داشت، انقلابیون نسبت به این صنعت با بدبینی نگاه می‌کردند و در سال‌های بعد از انقلاب موضوع صنعت هواپیمایی دچار بی‌مهری شد. جنگ هم که عامل دیگری برای بی‌توجهی به این صنعت بود چون تمام هدف کشور جبهه و جنگ بود و همان صنعت هواپیمایی هم در دوران بحران و جنگ اضافه به نظر می‌رسید، اما در دوران آقای هاشمی و بحث مربوط به توسعه گام‌های خوبی برای تغییر وضعیت صنعت هواپیمایی برداشته شد، مثل وارد کردن هواپیماهای «توپولف» به ناوگان و ایجاد شرکت ایران ایرتور و همین‌طور ایجاد شرکت‌های هواپیمایی خصوصی مثل ماهان. ‌پس در این دوران تحریم‌ها حداقلی بود؟ آیا امکان نوسازی ناوگان در آن دوران وجود نداشت ؟ ببینید همیشه هم تحریم وجود دارد هم مکانیسم دورزدن آن، اما خب باید بپذیریم که نگاه به صنعت هواپیمایی در ایران نگاه استراتژیک نیست، حتی در دورانی که حاکمیت تمام تلاش و هم و غم خود را برای توسعه صنایع نفت و گاز و ناوگان حمل نفت ایران گذاشته بود چنین نگاه و علاقه‌ای نسبت به صنعت هواپیمایی وجود نداشت. در برخی کشورها هواپیمایی و ایرلاین بخشی از دیپلماسی عمومی است و در دنیا آن کشور را به رسانه‌ها یا خط هواپیمایی‌اش می‌شناسند. «ترکیش‌ایر» از کرمانشاه و بوشهر و بندرعباس پرواز به ترکیه می‌گذارد و روزانه چندین پرواز از تهران دارد. از هواپیمایی برای اهداف سیاسی دولت هم استفاده می‌کنند و دولت هم هزینه‌های national carrier را پرداخت می‌کند ولی در ایران این دید وجود نداشته و ندارد. مشکلی که امروزه از تحریم‌های صنعت هواپیمایی بزرگ‌تر است مشکل انتقال پول است، که حتی دامنگیر تجارت‌هایی نظیر مواد غذایی هم شده است، شاید بتوان هزینه تجارت‌های خُرد را با روش‌های معمولی یا به قول معروف چمدانی داد اما هواپیما یک خرید کوچک نیست. در واقع در دوران «اوباما» هیچ تحریم متفاوت و جدیدی علیه صنعت هواپیمایی ایران مصوب نشده است اما فشار روانی تحریم‌ها در این دوره بیشتر شده، مثلا ما دو فروند هواپیمای ایرباس 320 از تونس اجاره کرده بودیم که تا 400ساعت پرواز هفتگی انجام می‌دادند اما ناگهان تونس قرارداد رسمی اجاره را فسخ کرده و هواپیماها را برگرداند، چرا چون سفیر ایالات متحده در تونس در تماسی به پرزیدنت «بن‌علی» فقط گفته که ما شنیده‌ایم دو هواپیما به ایران اجاره داده‌اید، بدون هیچ تهدید یا بحث دیگری تونس قرارداد خود را با ما لغو کرد.یا در دوران مذاکرات با گروه 1+5 پس از بحث‌های فراوان با فرانسه و انگلستان برای خرید ایرباس با موتور رولزرویس به توافق رسیدیم و حتی «جک استرا»، وزیر امورخارجه انگلستان نامه‌ای مبنی بر عدم مخالفت دولت با فروش موتور رولزرویس جهت هواپیماهای ایرانی به این شرکت فرستادند ولی رولزرویس تحت فشار روانی ایالات متحده اعلام کرد که سیاست عدم فروش قطعات هواپیما به ایران را سیاست شرکتی می‌داند و برای از دست ندادن بازار آمریکا حاضر به پذیرش ریسک فروش قطعات به ایران به‌رغم اعلام وزارت امورخارجه کشورش نیست.نتایج تاثیر روانی تحریم‌ها از بخش حقوقی آن بزرگ‌تر است، بسیاری کشورها برای فرار از فشارهای احتمالی آینده، به صورت خودجوش ما را تحریم می‌کنند.از توان مدیریتی کشور ما هم نمی‌توان توقع بالاتری داشت، همان‌طور که وزارت صنایع پیکان تولید می‌کند، وزارت راه هم از هواپیماهای فرسوده استفاده می‌کند. ‌و باز هم سوال همیشگی سن ناوگان و رابطه آن با سوانح بیش از معمول ناوگان هواپیمایی ایران؟ در صنعت هواپیمایی دو عمر برای هواپیما تعریف می‌شود، عمر اقتصادی و عمر فنی و ایمنی. ممکن است پس از 20سال عمر اقتصادی هواپیما به پایان برسد و دیگر استفاده از آن توجیه اقتصادی در شرایط نرمال ندارد و فقط تحت شرایط تحریم و فشار از چنین هواپیمایی استفاده می‌کنیم اما عمر فنی و ایمنی هواپیما تا زمانی که دستورالعمل‌ها و فرآیندهای بازرسی ایمنی و تعمیرات دوره‌ای را انجام دهیم به پایان نمی‌رسد. برای همین، مرتبط‌دانستن سن هواپیما با ایمنی آن برداشت غیرحرفه‌ای‌است. ‌و توجیه‌تان برای سوانح بالای صنایع هواپیمایی‌ایران؟ سازمان‌های هواپیمایی، شبه‌نظامی محسوب می‌شوند و همانطور که می‌بینید، اگرچه یک شرکت یا سازمان «سیویل» است اما رتبه‌بندی در آن شبیه درجات نظامی است، متاسفانه مبحث نظم و آموزش در صنعت هواپیمایی ما کم شده، نظم سازمانی ما در صنعت هواپیمایی کاهش یافته و نظارت‌های لازم بر آموزش وجود ندارد که اینها هم از فقدان نظارت سازمان هواپیمایی کشوری ناشی می‌شود. ‌خدمات بیمه هواپیما‌ها الان به چه صورتی است؟ ما در دوره‌های قبلی در بیمه مرکزی لندن هواپیماهای ایرانی را بیمه می‌کردیم اما در اولین گام‌های تحریم‌های جدید از بیمه هواپیماهای ما در شرکت‌های خارجی جلوگیری کردند، فعلا دولت یک‌میلیارددلار نزد بیمه مرکزی سپرده‌گذاری می‌کند و با یک self insurance شرکت‌های بیمه داخلی این بیمه را به هواپیماهای داخلی می‌دهند، وقتی هم بیمه پرداخت خسارت بین‌المللی وجود نداشته باشد هیچ موسسه اعتباری وامی برای آن هواپیما پرداخت نمی‌کند. ‌بحث پرداخت هزینه سوخت ایرلاین‌ها به شرکت ملی پخش‌وپالایش که انتقاد اصلی این شرکت هم این است که وقتی ایرلاین‌ها قیمت بلیت را نقدی دریافت می‌کنند چرا با تاخیر پرداخت می‌کنند؟ آیا امیدوارند به فراموشی سپرده شود یا در‌ گیرو‌دار تورم کم‌بها‌تر شود. نمی‌توان موضع شرکت‌های هواپیمایی را از روند تاریخی آن جدا کرد، ما در «ایران‌ایر» ضرر و زیان اجرای پروازهای داخلی بر حسب بخشنامه‌های دولتی را محاسبه کردیم، ظرف 10سال با نرخ ثابت، 900میلیون‌دلار بر اثر سیاست‌های درست یا غلط دولت هزینه به «ایران‌ایر» وارد شده بود، الان هم شرکت‌های هواپیمایی مورد تحریم واقع شده‌اند، همچنین قیمت‌گذاری نرخ بلیت هم از سوی دولت انجام می‌شود که اغلب توجیهی ندارد. و طبیعتا دولت هم باید هزینه آن را بدهد، در زمان آقای احمدی‌نژاد گفتند که باید به پایتخت ونزوئلا پرواز هفتگی «ایران‌ایر» برقرار کند، و طبق محاسبات حدود 20میلیون‌دلار در سال ضرر این پروازها بود که دولت در ابتدای کار پرداخت این ضرر را متعهد شده بود اما حتی یک سنت هم پرداخت نکرد، به دلیل همین مسایل الان شرکت‌های هواپیمایی توانایی پرداخت آن تعهدات مربوط به سوخت را ندارند.دولت یک‌شبه نرخ ارز ایرلاین‌ها را از نرخ دولتی به مبادلاتی تبدیل کرده، و آن بحثی که در مورد عمر اقتصادی هواپیما مطرح شد اینجا نمود پیدا می‌کند، تعمیرات هواپیما کاملا با دلار و ارز انجام می‌شود و هواپیماهای فرسوده هم هزینه تعمیراتشان طبیعتا بسیار بالاتر از هواپیماهای تازه‌ساز است، در چنین شرایطی چطور از مقایسه هواپیمایی ما با ناوگان شرکت‌هایی که میانگین سن ناوگان آنها زیر شش سال است صحبت می‌شود. ‌خب حضور یک شرکت هواپیمایی خارجی مثل «قطر ایرویز» در داخل کشور نمی‌تواند موجب افزایش رقابت و کیفیت شود؟ من کلا این طرح را نمی‌فهمم، حتی در ایالات متحده هم اجازه «کاپوتاژ» داده نمی‌شود و انتقال یک محموله بین دو بندر آمریکا باید با پرچم این کشور انجام شود؛ آن وقت ما پروازهای خارجی را که تحویل خارجی‌ها دادیم، پروازهای داخلی را هم تقدیم آنها کنیم؟ صنعت هوایی ملی اعم از دولتی که دیگر وجود ندارد و شرکت‌های خصوصی به دلیل شبکه پروازی کشورهای همسایه نظیر ترکیه و قطر و امارات عملا فروش پروازهای خود را از دست داده‌اند و تنها مسافر نقطه‌به‌نقطه و غیرشبکه‌ای را می‌توانند پوشش دهند، در شرایطی که ما پرواز‌های خارجی خود را کاملا از دست داده‌ایم و «قطرایرویز» دنبال افزایش پروازهای هفتگی خود از ایران تا 84 پرواز در هفته از مبادی مختلف است، در چنین شرایطی با واگذارکردن مسیرهای داخلی به خارج، چه چیزی برای ما می‌ماند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.