|

سیاست‌های نفتی 5 سال آخر حکومت پهلوی -4

مجید تفرشی

نوشته حاضر، مروری است بر گزارش‌ها و اسناد تازه آزاد‌شده رسمی در آرشیوهای بریتانیایی در بستر تحولات نفتی ایران در سال‌های 1973 تا 1978، از زمان افزایش ناگهانی بهای جهانی نفت خام تا آستانه انقلاب اسلامی در ایران. «در جهان سوم او آغاز به گسترش بال‌های خود کرده است. او از طریق اعطای وام‌های سنگین به دنبال کسب حمایت چند کشور اصلی عربی از قبیل مصر و سوریه، بیشتر به دلیل منزوی‌کردن دشمن دیرینه خود عراق است. او نفوذ خود را در عمان و دیگر کشورهای کوچک عرب خلیج‌فارس نیز گسترش می‌دهد.» در این گزارش به همکاری‌های اقتصادی و کمک‌های مالی ایران به کشورهای افغانستان، پاکستان، بنگلادش و سودان و تلاش برای گسترش این روابط با کنیا، سنگاپور، استرالیا، نیوزیلند، اندونزی، هند، مراکش، تونس، زییر، سنگال و لسوتو اشاره شده است. در ادامه این گزارش به بررسی رویکردها و سیاست داخلی شاه پرداخته شده است: سفیر بریتانیا در قسمت دیگری از گزارش سالانه خود، به بررسی اجمالی برنامه‌های آینده ایران در پرتو افزایش 400درصدی درآمدهای نفتی پرداخته است: «این‌همه فعالیت‌های شدید در ظاهر موجب چه شده و نشانگر ظهور چه امری در آینده است؟ از میان عزیمت بهمن‌گونه وزرا، صاحبان صنایع، بانکداران، مدیران نفتی، هیات‌های تجاری، اقتصاددانان، پیمانکاران و دیپلمات‌های جدید به تهران به سادگی نمی‌توان درختان را در میان جنگل تشخیص داد... . واردات غیرنظامی ایران در کل سال گذشته (1973) 7/3‌میلیارد‌دلار بوده که وارادات هفت‌ماه نخست سال‌جاری معادل این میزان بوده است... . امسال برای ایران در مقیاسی وسیع، سال قراردادها و پروتکل‌های میلیارد‌دلاری بود. چه در زمینه ایستگاه‌های انرژی هسته‌ای و چه در مورد الکتریکی‌کردن راه‌آهن، چه در مساله خرید هواپیماهای کنکورد یا گسترش بیمارستان‌ها و بنادر یا کارخانه‌های صنایع فولاد و پتروشیمی و مواردی از‌ این‌دست. هنوز به نظر می‌رسد که راه زیادی برای تحقق یافتن این برنامه‌ها در برنامه پنج‌ساله در پیش است... . بسیاری می‌گویند ایرانی‌ها هرگز نمی‌توانند به‌موقع به برنامه‌های خود دست یابند. محدودیت‌ها حقیقتا رعب‌انگیزند، ولی در برنامه قبلی، ایرانیان پس از آنکه در سال‌های میانی عملکردشان متزلزل شدند، در سال‌های پایانی مجبور به شتاب شدند و من در این مرحله ترجیح می‌دهم که داوری نکنم.» در ادامه این گزارش مفصل، تبعات گوناگون، افزایش ناگهانی و سرسام‌آور درآمدهای نفتی ایران و هزینه‌های مختلف کشور، ناتوانی دولت از کنترل تورم و افزایش مداوم قیمت کالاهای مختلف در بازارهای داخلی، مشکلات مختلف کمبود نیروی کار متخصص و مدیران میانه و مشکلات شبکه انتقال کالا در داخل کشور مورد بررسی قرار گرفته شده است: «وضعیت داخلی، آرام باقی مانده و استاندارد زندگی برای بسیاری همچنان رو به افزایش است. با این حال، تورم همچنان بالا‌ست و هیچ نشانه‌ای وجود ندارد که نشان دهد سیاست‌های شاه سوای اشتیاق برای کسب درآمد بیشتر که برای تحقق تمدن بزرگ مورد نیاز است به سوی ایجاد نوعی تفکر ملی در حرکت باشد. روش شخصی و وفاداری شاه، مهارت و قابلیت فن‌سالاران اصلی وی قابل سوال نیستند. ولی بوروکراسی به طور کلی برای موفقیت وی در چالش‌های جدید سال 1974 مشکل‌آفرین است، زیرا ثابت شده که کمبود نیروی کار مناسب در رده‌های مدیریت میانه، امور فنی و اداری و نیز صنعتگران ماهر بسیار رقت‌بار است. جمعیت بالای 30میلیون ایران به این معنا‌ست که نیروی ذخیره وجود دارد، ولی آنها هنوز به طور موثری وارد کارزار نشده‌اند... . دولت برای پر‌کردن این خلأ دست به استخدام ده‌ها هزار مهاجر خارج از کشور زده، ولی این مهاجران با‌تجربه یک‌شبه وارد بازار کار نمی‌شوند و نیروی کار داخلی نیز باوجود عدم‌تردید در سرعت یادگیری ایرانی‌ها، آنها نمی‌توانند در مدت کوتاهی کارآمد شده و امور را به دست بگیرند. این مشکل عمده کم‌کم به یک دردسر اصلی در سال‌های آینده تبدیل خواهد شد. شاید بزرگ‌ترین و آنی‌ترین موانع اصلی، نارسایی بنادر، راه‌ها و خط‌آهن ایران برای مواجهه با ابعاد به‌شدت رو‌به‌گسترش واردات ضروری برای عملی‌ساختن برنامه‌های شاه است. همه مبادی ورودی کشور عملا در حال خفه‌شدن با کالاهایی هستند که در باتلاق مسخره‌ای از نظام اداری گمرک دفن شده‌اند.» در گزارش محرمانه 15‌دسامبر 1975 (24‌آذر 1354) به «سر آنتونی پارسونز» سفیر بریتانیا در تهران تاکید شده که در سال 1975، در مقایسه با سال 1974، به طرز قابل‌ملاحظه‌ای از شدت رشد اقتصادی ایران که در اصل ناشی از چهار برابر شدن ناگهانی بهای جهانی نفت بود کاسته شد. پارسونز این مساله را عمدتا به دلیل «کمبود نیروی کار»، «تنگناهای زیرساختی» و «کنترل رشد ارزش برابری ریال با ارزهای خارجی» می‌داند؛ تنگناهایی که به کاهش جدی مازاد درآمد ارزی ایران و در نتیجه، تنزل سرمایه‌گذاری‌های بین‌المللی و برنامه کمک‌های خارجی آن کشور به کشورهای فقیر منجر شد. براساس این گزارش، در زمینه کمبود نیروی انسانی در ایران که منجر به تاخیر و اختلال در شماری از پروژه‌های عمرانی و صنعتی شد، کارگران وارداتی از فیلیپین، کره‌جنوبی و پاکستان نیز نتوانستند چندان مشکل‌گشا باشند.
ادامه دارد

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.