|

سياست‌هاي نفتي ايران در سال آخر پهلوي-3

مجيد تفرشي

نوشته حاضر مروري است بر گزارش‌ها و اسناد تازه آزاد‌شده رسمي در آرشيوهاي بريتانيايي دربستر تحولات نفتي ايران در سال‌هاي 1973 تا 1978، از زمان افزايش ناگهاني بهاي جهاني نفت خام تا آستانه انقلاب اسلامي در ايران. اين بخش سوم مطلب است.«الينگورث» کاردار سفارت بريتانيا در تهران که در فاصله خروج رمباتوم و عزيمت پارسونز اداره نمايندگي ديپلماتيک کشورش در تهران را برعهده داشت، در گزارش مبسوطي به تاريخ 20 فوريه 1974 در مورد توانايي‌هاي جديد شاه بر اساس استطاعت بالاي مالي کشورش مي‌نويسد: «شاه دليلي نمي‌بيند که جهان غرب به او به چشم يک شريک مناسب براي همکاري‌هاي سياسي نگاه نکند. او به‌طور تفنني در مسایل ديپلماتيک اقصي‌نقاط جهان مداخله مي‌کند و نيروهاي وي در فاصله بسيار از کشور خود در هند و چين مستقرند. او همچنان خود را قيم خليج‌فارس مي‌داند و راهکارهايش نشان مي‌دهد که فکر مي‌کند که واقعا داراي اهميت است و در اين مورد جايگاه جهاني ايران را کليدي مي‌داند.» سرمايه‌گذاري‌هاي ايران در بريتانيا: جذب سرمايه‌ها و نيروي انساني خارجي تنها برنامه‌هاي ايران براي صرف درآمدهاي اضافي نفت نبود. ايران از سال 1974 تصميم گرفت تا با تخصيص اعتبار و کمک‌هاي مالي در برنامه‌هاي مختلف در کشورهاي غربي و به‌خصوص بريتانيا سرمايه‌گذاري کند. اين نظر نخستين بار توسط شخص شاه مطرح شد و سپس با پي‌گيري «توني بن» وزير تجارت و صنعت در کابينه ويلسون، گفت‌وگوهاي گسترده‌اي در زمينه اعطاي وام و مشارکت در صنايع آب، بخش کشاورزي، صنايع نظامي، صنايع فولاد، نفت و گاز و پتروشيمي انجام دهد. لندن پيش‌بيني کرده بود که ايران طي سال مالي 1975- 1974 حدود 20ميليارددلار درآمد نفتي خواهد داشت و حتي اگر بهاي نفت هيچ تغييري نمي‌کرد، درآمد نفتي ايران طي برنامه پنج ساله بالغ بر صدميليارد دلار مي‌شد.بر اين اساس سرانجام در تاريخ 22 جولاي يادداشت تفاهمي در تهران بين «دکتر منوچهر آگاه» معاون وزارت اقتصاد ايران و «سر درک ميچل» معاون ثابت وزارت خزانه‌داري بريتانيا امضا شد که بر اساس آن ايران طي سه‌سال با مبلغ سالانه 400ميليون دلار و جمعا به مبلغ 2/1ميليارددلار در پروژه‌هاي مختلف بريتانيا سرمايه‌گذاري مي‌کرد. قسمت اول اين پول به مبلغ 400ميليون‌دار به عنوان وام و بر مبناي نيم درصد بيشتر از نرخ رسمي بهره بانکي رايج در بريتانيا در اختيار برنامه‌هاي مختلف عمراني اين کشور قرار گرفت.در ادامه گزارش سالانه 1974 سفارت بريتانيا درمورد وضعيت درآمدهاي نفتي ايران و برنامه‌ريزي حکومت پهلوي براي هزينه‌کردن آن چنين آمده است: «در سال 1974 ايران بيش از 20ميليارددلار بابت درآمدهاي نفتي خود دريافت داشته و انتظار مي‌رود که اين درآمد طي مجموع سه‌سال آينده تقريبا به 80ميليارددلار برسد. اين درآمد دولت ايران را قادر خواهد ساخت تا هزينه‌هاي پيش‌بيني‌شده برنامه پنج‌ساله کنوني را دوبرابر کند. اين افزايش درآمد به‌خصوص به معناي سرعت‌بخشيدن شديد به برنامه‌هاي صنعتي‌کردن کشور و پروژه‌هاي مدت‌ها به تعويق افتاده، اختصاص بودجه عمده و قابل ملاحظه به توسعه کشاورزي، زيرساخت‌هاي گسترش بنادر، راه‌ها و الکتريکي‌کردن خطوط آهن و از سوي ديگر توجه به برنامه‌هاي فراموش‌شده‌ خدمات اجتماعي از قبيل بهداشت، آموزش و پرورش، مسکن و از اين قبيل است. شاه هم‌اکنون قادر است بدون احتياط، برنامه‌هاي بزرگ نظامي را در مورد گسترش نيروهاي مسلح خود به پيش ببرد... او همچنين نقشه دارد که ابتکار کاملا بدون سابقه قبلي را در مورد کمک‌هاي مالي خارجي در ابعادي گسترده به نهادهاي بزرگ بين‌المللي و وام‌هاي سرمايه‌گذاري به کشورهاي پيشرفته انجام دهد که اين مساله تاکنون در مورد بريتانيا، فرانسه و دانمارک عملي شده است. ايران همچنين به کشورهاي جهان سوم نيز کمک مالي مي‌کند يا به دليل گسترش نفوذ خود بر آنها، يا براي کسب مواد اوليه آنها يا به هر دو دليل. شاه همچنين به سرمايه‌گذاري در بخش خصوصي کشورهاي غربي نيز روي آورده است.» در بخش ديگري از اين گزارش اعلام شده که در پايان سال 1974 به رغم تغييرات اقتصادي و افزايش درآمدهاي ايران تغيير چنداني در سياست‌هاي سياسي داخلي و خارجي شاه پيش نياورده و تداوم بهاي نفت موجب افزايش اعتماد به نفس او شده است: «شاه اکنون چنين مي‌انديشد که ايران اکنون دست‌کم درآمد عادلانه‌اي براي نفت خود دارد و هيچ چيزي از جمله برخي از تلاش‌ها از جمله از سوي ما احتمال ندارد که بتواند اساس تفکر وي در مورد قيمت‌گذاري نفت را تغيير دهد. ولي تعهدهاي طرفداري از غرب وي همچنان غيرقابل تغيير مانده‌اند. او اجازه نداده که روابط بنيادين وي با ايالات متحده با شعارهاي ناشي از بحران انرژي دچار وقفه شود. او همچنان مانند هميشه در روابطش با اتحاد شوروي ملاحظه‌کار است.
ادامه دارد

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.