|

سیاست‌های نفتی ایران در پنچ سال آخر پهلوی -2

مجید تفرشی

نوشته حاضر مروری است بر گزارش‌ها و اسناد تازه‌آزادشده رسمی در آرشیوهای بریتانیایی در بستر تحولات نفتی ایران در سال‌های 1973 تا 1978، از زمان افزایش ناگهانی بهای جهانی نفت‌خام تا آستانه انقلاب اسلامی در ایران.نخستین گزارش سال 1974 مربوط به مرور تحلیلی و گاه شمار رویدادهای سال قبل است. گزارش محرمانه مرور سال 1973 به تاریخ 31 دسامبر همان سال تهیه شده و به قلم سر پیتر رمزباتم (Sir Peter Ramsbotham) سفیرکبیر در آستانه خروج بریتانیا در تهران است. در ابتدای این گزارش آمده است: «سال 1973 سالی بود که اعتماد‌به‌نفس شاه به‌سرعت رشد یافت اگرچه وی در پاییز در مواردی که خارج از کنترل وی انجام شد، تردیدهایی چند نشان داد. ایران با گسترش اقتصاد خود در حد زیادی در صحنه جهانی نیز پیشرفت کرد و کارنامه‌ای قابل‌توجه در مسایل نفتی از خود به جای گذارد ولی این نشانه‌های امیدوار‌کننده با تداوم اعتراض‌های مخالفان و افزایش تورم داخلی لطمه دید.» در این گزارش و بسیاری گزارش‌های دیگر از افزایش ناگهانی و غیرقابل پیش‌بینی بهای جهانی نفت به عنوان مهم‌ترین عامل موفقیت‌های حکومت و گسترش یک‌باره بلندپروازی‌های شاه سخن گفته شده است. با این همه در بخش دیگری از این گزارش در مورد چالش‌ها و مشکلات اداری و اجتماعی پیشرفت‌های ایران آمده است: «در اواخر سال شاه با تشخیص این حس فزاینده که نظام حکومتی فاسدتر از آن است که به پیشرفت کشور به سوی تمدن بزرگ خدمت کند، با صدور فرمانی پارتی‌بازی را ممنوع اعلام کرد. باید تامل کرد و دید که آیا می‌توان به رشوه‌خواری خاتمه داد یا نه یا اینکه افکار عمومی بیشتر از پیش در این مورد تهییج خواهد شد یا نه.» در قسمت دیگری از این گزارش آمده است که در سال 1973 با آنکه جنگ بین اعراب و اسراییل درگرفت، حکومت شاه هم به روابط خود با تل‌آویو که دیگر پنهانی هم نبود ادامه داد و همچنین فروش نفت به آن حکومت را ادامه داد. این مساله طبیعتا موجب خشم حکومت‌های عربی علیه ایران شد. غرب و نفت ایران: اگر سال 1973 در ایران و خاورمیانه به دلیل افزایش شدید و ناگهانی قیمت نفت، سال نفت نام گرفت، بی‌گمان سال 1974 را باید سال تداوم بهای نفت و آغاز گسترده بهره‌وری عملی از منافع هنگفت نفتی دانست. بخش اقتصادی وزارت خارجه انگلیس با انتشار یک گزارش مبسوط تحقیقی به بررسی مقایسه‌ای بین افزایش بهای نفت از یک سو و دیگر کالاهای اساسی بین سال‌های 1950 تا 1974 پرداخت. در این گزارش آمده است که در فاصله سال‌های 1950 تا 1968 متوسط بهای جهانی هر بشکه نفت‌خام تنها 5/7‌درصد رشد داشت. این در حالی بود که در همین مدت بهای محصولات فلزی تا 118‌درصد افزایش یافت. با این حال از سال 1968 به بعد سیر شدید صعودی قیمت نفت آغاز شد. در فاصله 1968 تا 1971 بهای نفت خام 50‌درصد و در فاصله دوساله از 1971 تا 1973 حدود 254‌درصد افزایش یافت. این افزایش تا سه‌ماهه نخست سال 1974 به 776‌درصد رسید. در مجموع در دوره زمانی 1950 تا 1973 بهای نفت‌خام 254‌درصد افزایش یافت. در همین مدت بهای متوسط فلزات 271‌درصد، چوب 72‌درصد، غذا 144‌درصد و متوسط بهای جهانی همه کالاها 125‌درصد افزایش یافته بود. در این میان بریتانیا و دیگر قدرت‌های اقتصادی جهان از چند جهت به‌شدت مراقب تحولات ناشی از افزایش مداوم بهای نفت بودند. افزایش حیرت‌انگیز و یک‌باره بهای نفت به رهبران کشورهای نفت‌خیز به‌خصوص شاه ایران قدرت کم‌نظیری داده بود. دیگر آنکه بالا رفتن توان مالی کشورهای نفت‌خیز می‌توانست به رکود اقتصادی کشورهای قدرتمند اقتصادی منجر شود و نهایت آنکه بالا رفتن شدید درآمدهای کشورهای نفتی به معنای باز شدن افق‌های جدیدی در بازار کالاهای غربی به شمار می‌رفت. سر پیتر رمزباتم اندکی قبل از ترک تهران در تلگراف محرمانه و فوری مورخ پنجم ژانویه خود به لندن در مورد گفت‌وگویش با «جمشید آموزگار» وزیر وقت اقتصاد ایران اعلام کرد: «به آموزگار گفتم که اگر اقتصاد کشورهای اروپایی و ژاپن نابود شود، در یک جهان رکودزده کشورهای عضو اوپک در حلقه‌ای میان ابرقدرت‌ها تنها خواهند ماند.» افزایش شدید قیمت‌های نفتی موجب افزایش عطش شاه برای گسترش تجهیزات نفتی کشور شد. در این میان رقابت شدیدی بین کشورهای صنعتی برای صدور فناوری نفتی به ایران در جریان بود. برای نمونه بر اساس گزارش 14فوریه سفارت بریتانیا در تهران به بخش انرژی وزارت خارجه بریتانیا سوای این کشور همزمان چند کمپانی آلمانی، ژاپنی و آمریکایی در تلاش بودند تا قرارداد فروش پالایشگاه نفتی با ایران منعقد کنند. چنان‌که گفته شد، بریتانیا به دقت پیگیر تاثیر افزایش ناگهانی بهای نفت و بیش از دوبرابر شدن یک‌باره درآمدهای ایران بر تبدیل شدن ایران و شخص شاه به یک قدرت جهانی بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.