|

محمد حاتمی کارگردان «سه‌گانه اورنگ»:

به قواعد تئاتر ایرانی مقیدم

فرزانه ابراهیم‌زاده

سه‌گانه اورنگ که این روزها در تالار استاد «سمندریان» تماشاخانه ایرانشهر روی صحنه است، سه روایت از سه‌دوره تاریخی است؛ روایتی که تماشاگرش را با صدسال از تاریخ معاصر را در قالب سه نمایشنامه از سه نمایشنامه‌نویس همراه می‌کند. با آنکه این سه روایت در یک نگاه نقطه مشترکی با هم ندارند؛ اما «محمد حاتمی» کارگردان آن می‌گوید که زمان مهم‌ترین عامل پیوند آن است. در این سه‌گانه که داستان‌های آن را علی‌رضا نادری، محمدامیر یاراحمدی و نیما نادری نوشته‌اند، گلاب آدینه، پیام دهکردی و مریم سعادت بازی می‌کنند. ‌ ‌ ‌ ‌ سه‌گانه اورنگ سه روایت در سه اپیزود متفاوت است؛ روایت‌هایی از سه دوره تاریخی. این سه داستان چطور در کنار یکدیگر قرار گرفت و چطور شما تصمیم گرفتید سه داستان با یک تم مشترک و روایت‌های گوناگون را در کنار هم بگذارید؟ مدتی بود که طرح نمایشی را در ذهنم داشتم که شامل سه دوره تاریخی مختلف باشد. به سه اپیزود فکر نکرده بودم. الان هم شما در سه‌گانه اورنگ سه اپیزود را نمی‌بینید. سه دوره تاریخی را می‌بینید که با هم حدود 30 سال اختلاف دارند. ‌ به نوعی در یک بازه زمانی صدساله اتفاق می‌افتند؟ دقیقا. داستان اولی یعنی مرشد بلقیس به صد سال قبل برمی‌گردد. داستان دوم به پایان دوران پهلوی اول و سومین اپیزود به دوره کنونی می‌رسد. ما سیری را در زمان طی می‌کنیم که به طور طبیعی وابسته به هم بود و احتیاجی نبود به دنبال نشانه‌هایی که این کارها را به هم وصل کنند بروم. سه زمان داشتیم مثل پدربزرگمان، پدرمان و خودمان. این داستان‌ها همان‌گونه که گفتم به‌هم متصل هستند. ما نقطه اتصال این داستان‌ها را به لحاظ بیرونی زمان گذاشتیم. اما درونش برای خود من و هرکدام از نویسندگان تحلیل‌هایی دارد. قرار نبوده سه نویسنده بنویسند برای اینکه موقعیت نویی داشته باشیم. یکی از دلایلی که سه نویسنده در کنار هم هستند برای این بود که چالش به‌وجود بیاید و زیبایی‌ها و موقعیت‌ها متفاوت باشد. اگر نویسنده مسن‌تری داشتیم که یکی از اپیزودها را می‌نوشت می‌توانستم به راحتی بگویم که سه نسل از نمایشنامه‌نویسی ایران را در کنار خودم داشتم. اما به طور یقین می‌دانم بار سه نسل را در این کار به عنوان کارگردان به دوش کشیده‌ام. خیلی از دوستان صاحب‌نام و اندیشه به من گفتند که تو چطور توانستی سه تئاتر را همزمان روی صحنه بیاوری؟ این را به صورت عیب نگفتند. کار را دوست داشتند. گفتم همین‌طور هم بود. ساعت‌هایی که برای هر بخش می‌گذاشتم به اندازه یک تئاتر مستقل بود. درست است یک بازیگر در هر بخش بازی می‌کرد اما انرژی زیادی از من می‌گرفت. کار بسیار سختی بود. هر لحظه باید برای تماشاگر یک جذابیت را به وجود می‌آوردم که حالا که درگیر ماجرا شده است، از بخشی از آن غافل نشود. ‌ هر سه بخش نمایش به لحاظ روایت داستان و بازی و هدایت صحنه بسیار خوب بود. اما روایتی که خیلی مخاطب را درگیر می‌کرد، روایت اول بود. مرشد بلقیس با بازی خانم آدینه و متن آقای نادری. به نظر می‌رسید که آن روایت اولیه نخ اصلی داستان بود که تماشاگر را تا انتها می‌کشاند. وقتی تماشاگر را در سالن می‌آورم باید او را در همان لحظه درگیر کنم و بنشانم و بگویم به من و کار اطمینان کن. این وجه تسمیه در این کار بود که متن علیرضا نادری به عنوان نخستین بخش متن در بعد زمان قرار گرفت. جذابیتش هم در این بود. نوع گفتار نمایش هم همین‌طور بود. ادبیات عامیانه صدسال پیش پر از متل و روایت. برای همین هم جذاب بود. الان زمانه‌ای شده که دنیا به سمت قصه می‌رود. هر موقع پای صحبت بزرگ‌ترها نشسته‌ایم حوصله‌مان سر نرفته است. چون کلی متل و قصه در کلامشان دارند. این یعنی رنگ‌آمیزی و هارمونی و ریتم بدون آنکه آن بزرگ‌تر ریتم خوانده باشد. ریتم در وجودشان است. این روایت‌ها پای کرسی گفته می‌شد که تنوع حرکتی نبود. قصه‌هایشان بود که ما را آنجا می‌نشاند. ‌ شما در این روایت هم از روش معرکه‌گیری که یک گونه‌ای روایت‌گویی جذاب است استفاده کرده‌اید؟ بله. کاملا مقید به رسم و رسوم ایرانی بودم. معرکه‌گیری، پرده‌خوانی، نقالی را با هم ادغام کردم. اینها ارزش‌های ما برای هنر نمایش هستند. ‌ از آنجایی‌که فکر می‌کنم متن‌ها را خودتان سفارش دادید، از همان ابتدا قرار بود آقای نادری این متن را بنویسد؟ سفارش نبود. نوعی تعامل با نویسنده‌ها بود. علیرضا نادری یک طرح سه‌صفحه‌ای به من پیشنهاد داد. آن را خواندم و خوشم آمد. گفتم همین را می‌خواهم، همین را تعمیم دهید. زنی که در ایستگاه گارد ماشین معرکه می‌گیرد برای معیشتش. این متن تبدیل شد به اولین لعنتنامه در متون ادبی. اسمش هم هست لعنتنامه مرشد بلقیس در دهه قبل نقل مرشد ماده. یک نوع لعنتنامه است که در ادبیاتمان نداریم. ‌ و البته اولین مرشد زنی که در تاریخ تئاتر ما حضور دارد. بله. نقالی نمی‌کند کار مرشد را انجام می‌دهد. اما از سنت نقالی بهره می‌گیرد. از سنت نقالی بهره می‌گرفتیم چون جزو بافت نمایش ایرانی است. ‌ از آنجایی‌که خود شما هم بازیگرید، انتخاب خانم آدینه برای این نقش انتخاب بجایی بود. می‌توان به جرات گفت که هیچ بازیگری شبیه ایشان نمی‌تواند این نقش را بازی کند. از ابتدا گزینه شما ایشان بودند؟ در مورد بازیگران فکر می‌کنم همه‌شان خوب هستند. ‌ بله یکی از نقاط قوت کار بازیگران این نمایش بودند. از ابتدا قرار بود با پیام دهکردی و مریم سعادت همکاری کنید. نه اینکه برای هیچ کارگردانی اتفاق نمی‌افتد که فقط به یک بازیگر خاص فکر کند. چون ممکن است که همان زمان آن بازیگر سر اجرای دیگری باشد. زمان ما را هدایت می‌کند. این شامل من شد و با دوستان دیگری هم کار می‌کردم. گزینه‌های دیگری که داشتم در نهایت نشد. خیلی هم از این اتفاق استقبال کردم چون همکاری خوبی با بازیگران این نمایش داشتیم. من تا به حال با خانم سعادت همکاری نکرده بودم اما بسیار رضایت دارم از کار کردن با ایشان. پیام از دوستان قدیمی من است. تجربه اینکه من کارگردان باشم و او بازیگر را نداشتیم. خیلی هم خوب بود. خانم آدینه هم که جای خودشان را دارند. ‌ مساله زبان در این نمایش نکته مهمی است. به‌خصوص زبان فارسی در صدسالی که این روایت‌ها در بستر آن حرکت می‌کند، تغییرات بسیار زیادی داشته‌اند. به‌خصوص ادبیات گویشی ما. برای نگه داشتن این خط زبانی تمهید خاصی داشتید؟ بله. یکی از دستورهای کار ما مقید بودن به زبان و به‌خصوص اصطلاحات بود. اصطلاحات امروز مردم با 20سال پیش فرق می‌کند. ما به گونه‌ای چرخیدیم و براساس زمان، زبانمان هم تغییر کرده است. آنچه در ادبیات قسمت سوم هست، ادبیات پریشان و منکوب‌شده و چرخ‌کرده است. آن ادبیات تهرانی که امروز ما با آن صحبت می‌کنیم. نه فارسی صحبت می‌کنیم. معلوم نیست کجایی هستیم. ‌ بخش اول به‌شدت رئالیستی است. در بخش دوم در عین شکل رئالیستی به‌گونه‌ای فضای وهم‌گونه‌ای به وجود می‌آید. اما سومین بخش کاملا کابوس‌وارانه است. درست است. در قسمت سوم با آدمی روبه‌رو هستیم که وضعیت اجتماعی و شغلی‌اش در بافت زندگی‌اش تاثیر دارد. یک نظامی که کاملا دیسیپلین دارد و موسیقیدان است، چیزی که تاریخ ما نمی‌تواند آن را فراموش کند. ‌ کسی که تاریخ ایران را می‌شناسد تصویرش از رکن‌الدین مختار جلاد دوره پهلوی است. اما در این نمایش مختاری می‌گوید با اینکه من شاه اصلی بودم اما مجبور بودم. این یعنی که این شخصیت را از آن جنبه منفی خارج کردید. اصلا نمی‌خواستم قضاوت یا داوری کنم. آنچه در تاریخ است با توجه به اینکه من قصد مستند‌سازی نداشتم سر جای خودش است. می‌خواستم بگویم که انسان وجوه مختلفی دارد. شکل‌های متفاوتی از یک نفر می‌توانید ببینید. هیچ‌وقت منفی منفی نگاه نمی‌کنم. هیچ‌کس مثبت مثبت هم نیست. انسان مخلوقی است که شبیه منشور است و از زوایای مختلف می‌شود او را دید. ‌ فضای قسمت سوم هم که کابوس‌وارانه بود. وهم و پریشانگویی که در ادبیات گفتاری‌اش هست، در فضا نیز جاری بود. اشیا در فضا معلق بودند و وجوه مختلفی داشتند. در این کار از آیینه استفاده کرده‌ایم که بازتاب تصویر محیط را در خود دارد. اشیایی که از اپیزود دوم شروع به حرکت می‌کنند در اپیزود سوم معلق می‌مانند. اگر سالنی که در اختیارم بود مکانیک پیشرفته‌ای داشت، کارهای زیادی می‌توانستم بکنم. این موضوع اگر در سینما بود از ویژوال افکت استفاده می‌شد. بازی با تخیل را دوست دارم؛ همیشه سعی می‌کنم تخیلاتم در تئاتر کوچک نشود و وسعت پیدا کند. ‌ اما فکر می‌کنم در سالنی که بعد از اجرای شما اجرای دیگری قرار است به صحنه برود و امکانات مکانیکی سالن استاد سمندریان دستتان باز نبوده است. خیلی سخت بود. به‌خصوص که سالن هم کامل در اختیارم نبود. نصف سالن را به ما داده‌اند. برای من نصف سالن پرده کشیده‌اند. اجرای بعدی از کل سالن استفاده می‌شود. قایل به دکورهای خیلی حجیم نیستم، قایل به فضا‌سازی هستم. اما همان فضا‌سازی در همین سالن هم قرار نبود از کمد جالباسی پر شود. ‌ دکور کمی هم داشتید. آیینه‌های تکرارشونده در سه قسمت و چیزهای کوچکی که به صحنه اضافه می‌شد؛ بخشی از آن به دلیل کمبود فضاست. اتفاقا همه اینها تعمدی بود و به صحنه ربطی نداشت. حتی اگر تمام صحنه را داشتم، باز با همین دکور این کار را به صحنه می‌بردم. وسعت سالن را می‌خواستم، قرار نبود با کامیون دکور بریزم. ‌ سه‌گانه اورنگ اولین کاری است که توانست اجرای عمومی داشته باشد. تا جایی که می‌دانم چهار کارتان مجوز نگرفت و حتی این کار را هم در ابتدا به تئاترشهر بردید اما نتوانستید سالن بگیرید. در تئاترشهر از من حمایتی نشد. در صورتی که باید حمایت می‌شد، چون قرار بود اجرایی در تئاترشهر داشته باشم اما نشد و گفتند که متن را عوض کن و کار را تغییر بده اما باز هم سالن نگرفتم. در صورتی که چند کارگردان همین کار را کردند، توانستند سالن بگیرند. به هر حال نظرات فردی و شخصی هم موثر بود. سیاست کلی اگر دخیل بود قانون است و ما با آن کار می‌کنیم. اما وقتی نظرات فردی باشد این اتفاقات هم می‌افتد. از همین سه‌گانه اورنگ هیچ حمایت مالی نشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.