فوتبال، ثنویت و رسانه
مسعود سالاری
در نظام حاکم بر جامعه ایرانی، ورزش فوتبال از زمان تاسیس جامها و تورنمنتهای رسمی تاکنون همواره یکی از نمادها و نمودهای سیاست «تمرکزگرایی» سنتی در این کشور بوده است. جنجال تبلیغاتی گسترده بر سر دو تیم که الزاما از پایتخت هستند، یعنی متعلق به بزرگترین، مهمترین و ثروتمندترین شهر ایران. اصل تجارت فوتبال در چنین فضایی حکم میکند که برنامهریزیها، جنجالها، پیشگوییها و تفسیرها فقط پیرامون برد و باخت این دو تیم شکل بگیرد چون تیمی که از بندرعباس یا کرمانشاه یا نوشهر آمده، نه پشتوانهای برای پولسازی دارد تا کیفیت را بسازد و نه جاذبهای که بتواند کمیت تماشاگر را بالا ببرد. تیمهای شهرستانی تنها برای تعیین تکلیف دو تیم تهرانی آمدهاند و برد و باخت آنها در خدمت همان «ثنویت» تاریخی است. حتی وقتی که استقلال یا پرسپولیس با یک تیم دیگر بازی میکنند، هیجان تماشاگران «ثنویتگرا»، یعنی طرفداران یکی از این دو تیم تهرانی، معمولا بیشتر از طرفداران تیم مقابل است. به همین ترتیب وقتی که استقلال به فولاد اهواز گل میزند، تماشاچیان فریاد میزنند: «استقلال سرور پرسپولیسه!» در حالی که پرسپولیس اساسا در آن زمین حضور ندارد! این
«تهرانزدگی» و رفتار «ثنویتگرا» تنها برساخته طرفداران دو تیم تهرانی نیست. گزارشگران و مفسران و حتی خبرنگاران ورزشی هم گویا رسالت دارند تا به بازی آبی و قرمز دامن بزنند تا بهاین گونه بر آتش شور و هیجان مخاطبان خود بیفزایند. «اگر سپاهان موفق به شکست داماش شود، استقلال شانس کمتری برای پیروزی خواهد داشت!» این جمله گزارشگر بازی سپاهان و داماش است که خودآگاه یا ناخودآگاه میکوشد تا توجه تماشاچی را از بازی دو تیم شهرستانی که انگار همیشه باید کسالتبار باشد، جلب کند به موضوع مهمتری که همانا قهرمانی استقلال است! در واقع گزارشگران فوتبال همه بازیها را از دریچه استقلال و پرسپولیس میبینند و حتی «قهرمان نشدن» دو تیم تهرانی برایشان اهمیت بیشتری از «قهرمان شدن» تیم شهرستانی دارد. گو آنکه استقلال و پرسپولیس همیشه قهرمان نمیشوند و گاه حتی به رتبههای پایینتر از ششم و هفتم هم میرسند. در همین لیگبرتر امسال هم چهار سال از قهرماننشدنشان گذشته است! به همین منوال، اگر یکی از تیمهای استقلال و پرسپولیس قهرمان جام حذفی شود، این جام بسیار اهمیت پیدا میکند و خبرهای مربوط به آن تا مدتها بر تیترهای اول مینشیند. در حالی
که اگر سپاهان، فجر یا هر تیم شهرستانی دیگری قهرمان آن شود، جام حذفی هم رفتهرفته از تیترها هم حذف میشود.کنش جامعه فوتبالدوست نیز تاثیر متقابلی بر رسانههای ورزشی دارد. یعنی هرچه تب آبی و قرمز و «تهرانزدگی» در جامعه بالا میرود، اصحاب رسانه هم بیشتر به آن تن میدهند. رسانه که در جهان امروز پیشگام است و باید سطح آگاهی عمومی را ارتقا بخشد، در اینجا تالی کنشهای ناقص و رفتارهای هنجارگریز جامعه میشود.امروز گویی تهییج مردم به صفبندی به نفع یکی از دو تیم تهرانی و تن دادن به این ثنویت یا دوییت ساختگی در رسانههای ورزشی ایران نهادینه شده و گریزی از آن نیست. گویا سیاست تلویزیون ایران چنین است که اگر یکی از تیمهای استقلال یا پرسپولیس بازی داشته باشند، حتی اگر جایگاهشان در ردههای پایین جدول باشد و در همان زمان دو تیم شهرستانی هم دیدار داشته باشند ولو در جایگاه اول تا سوم، تلویزیون قطعا و حکما باید بازی استقلال یا پرسپولیس را پخش کند تا سنگتمامی باشد بر همان تبعیض مرسوم و جلب مخاطب به همان ثنویت محتوم.از سوی دیگر به نظر میرسد که افتوخیزها در فوتبال ایران با بالا و پایینشدنهای رایج در جدول لیگ کشورهای
پیشرفته تفاوت ماهوی دارد و طبیعی نیست، زیرا جامعه فوتبالدوست ایرانی به طریق اولی به آن ثنویت تاریخی و شهرآوردهای بیمایه تن داده و انتظار ندارد که مثلا یک تیم شهرستانی یا تیم گمنامتری گوی سبقت را از دو مدعی همیشگی برباید، حتی اگر شایستگی آن را داشته باشد. پس سیاستگذاران ورزش و رسانهها و حامیان سرمایهدار و سرمایهگذار آنها دست به دست هم میدهند تا این اقتضای تلخ را برآورند و پرشورتر کنند.پراکندگی یکسان و عادلانه امکانات ورزشی یکی از راههای تحقق سیاست تمرکززدایی و توزیع ثروت است. باشد که خویشکاری ارباب رسانه هم در این زمینه به چشم آید و خبرنگاران و مفسران نیز بکوشند تا سنجههای درست را در ارزیابی کیفی به کار گیرند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.