|

تاریخ شبه‌جزیره کره را فاتحان نوشته‌اند

مریم امیری

امروز کره‌جنوبی به معنای دقیق کلمه، امروز به موقعیتش می‌نازد. به نهادهای دموکراتیک و موفقیت‌های اقتصادی‌اش؛ نهادها و موفقیت‌هایی که بی‌تردید به وابستگی‌های ایدئولوژیک ِ پس از جنگ دوم جهانی وامدارند. کره‌ای‌ها اما حالا دیگر سال‌هاست که گردن فرازتر از قبل بر استقلال خویش تاکید می‌کنند و خود را دنباله‌روی صرف آمریکا نمی‌دانند. در تحلیل‌های ارایه‌شده از موقعیت فعلی کره‌جنوبی همواره بر نقش تحولات جهانی تاکید شده است. اوج‌گیری کره‌جنوبی با افول کمونیسم در روسیه و شرق اروپا و روی آوردن هرچه بیشتر چین به نظم موجود جهانی همراه بوده است. ولی علاوه بر عوامل خارجی تحولاتی نیز در درون جامعه کره در جریان بوده که بر نحوه مواجهه این کشور با جهان خارج تاثیر‌گذار بوده است. تحولاتی از قبیل رشد نهادها و آزادی‌های مدنی، رشد خودباوری در میان ملت و سیاستمداران کره‌ای در بستری از رشد اقتصادی سبب شده است تا حداقل نیمی از مردمان شبه‌جزیره کره چهره به طور تاریخی ترس‌خورده خویش را رفته‌رفته به کناری نهند. با وجود این تحلیل‌ها نکته جالب و قابل اشاره در اینجا این است که برخلاف تصورات موجود درباره درهم‌تنیدگی دموکراسی و رشد اقتصادی در کره‌جنوبی و مقایسه همیشگی آن با کره‌شمالی این پیشرفت‌های اقتصادی در زمان دولت‌های اقتدارگرای پس از کودتا در کره‌جنوبی اتفاق افتاده است. اما به هر حال آنها به حدی از خودباوری رسیده بودند که کیم دائه جونگ رییس‌جمهور فعلی و مبارز ضددیکتاتوری پیشین در اواخر دهه 90 هم درهای تجارت با ژاپن، استعمارگر پیرشان، را بیش از پیش بگشاید و هم با اعلام «سیاست سانشاین» در سال 2000 در ملاقاتی تاریخی با کیم جونگ ایل در پیونگ‌یانگ شرکت کند؛ اتفاقی نادر! «جنگ دو کره» به عنوان وضع موجود همیشگی پذیرفته شده است. آنها یاد گرفته‌اند چگونه یکدیگر را نادیده بگیرند. وضعیت تنها زمانی تغییر می‌کند که اتحاد امنیتی دو دولت به هر دلیلی خدشه‌دار شود. در این زمان‌ها دیپلماسی عجیب و غریب و یگانه‌ای به کار می‌افتد تا اوضاع را به حال سابق بازگرداند. اساسا از چیزی به نام «دیالوگ» میان آنها نمی‌توان سخن گفت. مذاکره دو کره هرگز به معنای این نیست که بخواهند رابطه دوجانبه را بهبود بخشند یا برای مسایل غامض راه‌حلی بجویند. سرنوشت کره‌جنوبی حالا دیگر بیش از هر زمان دیگری به اقتصادهای بزرگ جهان و روند جهانی‌سازی گره خورده است و همین امر شاید محملی باشد که بتوان با نگاه به موقعیت کنونی اقتصاد جهانی کمی در تحلیل‌های خوشبینانه رایج در مورد حال و آینده کره‌جنوبی تردید کرد. بحران مالی شرق آسیا در سال‌های پایانی دهه 90 هشداری بی‌رحمانه حاکی از این واقعیت بود. رنجوری از جنگ سرد و یادآوری مداوم آن با هر بحران تازه، باعث شد کره‌ای‌ها فراموش کنند بحران چیزی نیست جز میراث همان جنگ سرد. اما ساختاری جدید در حال شکل گرفتن است. اکنون جنگ سرد به حیاتش ادامه می‌دهد، اما به صورت چیزی ذهنی؛ الگویی در روابط بین‌الملل که جهان را فهم‌پذیرتر می‌کند. اما این پارادایم بر ذهن سیاستمداران کره‌جنوبی نیز حکم می‌راند. پایان جنگ سرد تنها به یمن تغییرات بین‌المللی نیست، بلکه نسل به واسطه نسل جدیدی از سیاستمداران است که در سئول کار را به دست گرفتند. آگاهی نسبت به عاملیت خویش، همه چیز را عوض کرد. احترام بلامنازع نسبت به آمریکا جای خود را به حس فوق‌العاده «کرامت ملی» داده است. اگر آمریکا از منافع خودش دفاع می‌کند، کره‌جنوبی نیز با نام خود و برای منافع ملت خودش سخن می‌گوید. دیروز شاید نگاهی به موقعیت جغرافیایی شبه‌جزیره کره نشان دهد که چرا «تاریخ شبه‌جزیره کره را فاتحان نوشته اند»: قرار گرفتن در جوار سه قدرت بزرگ جهانی: روسیه، چین و ژاپن. کره‌ای‌ها ضرب‌المثلش را هم ساخته‌اند: در نبرد وال‌ها ماهی‌ها هستند که صدمه خواهند دید و این هم حکایت ورود کره به دنیای مدرن به ضرب استعمار ژاپن است و هم حکایت آنچه بعدتر اتفاق افتاد. کره‌جنوبی به واسطه تنش میان قدرت‌های بزرگ، هرگز مجال نداشته خودی نشان دهد. توان دیپلماسی کره‌جنوبی، دور و بر خودش جواب می‌دهد اما کمی آن‌سوتر همیشه قربانی قدرت‌طلبی چین و ژاپن بوده. در سال‌های پایانی قرن نوزدهم، امپریالیسم مدرن، ساحل کره را روفت و کره برای رویارویی با این چالش بیش از اندازه رنجور بود. انزوای خودخواسته کره، نه به میل خودش که تحت فشار خردکننده ژاپن، شکسته شد؛ با عهدنامه نابرابری که در سال ۱۸۷۶، با ژاپن بست، کره به ناچار وارد تعامل با آمریکا، بریتانیا، آلمان، فرانسه، چین و روسیه شد. اما بحران داخلی در این زمان هر مهارت دیپلماتیک را به قهقرا می‌برد. پس از آن نزدیک به سه دهه، کره میان گشایش دروازه‌هایش و استعمار ژاپن، از دولتی به دولت دیگر غلتید تا سرانجام «کو جونگ» را پیدا کرد. او ثبات را به کره بازگرداند. خلأ قدرت در شبه‌جزیره، برای کره فرصتی بود تا سروری کند. اما آن هنگام که ژاپن برای جنگ با چین، عزم کرد از کره گذر کند، کره‌ای‌ها احساس «ماهی» بودن کردند. کره برای دو جنگِ ژاپن، (جنگ با چین (۱۸۹۴-۹۵) و جنگ با روسیه (۱۹۰۴-۵) ) ذبح شد. ژاپن به موازات این جنگ‌ها، تلاش می‌کرد آمریکا و بریتانیا را برای سلطه کامل بر کره متقاعد کند. سرانجام طی دو توافقنامه در سال ۱۹۰۵ به خواسته‌اش رسید. به این ترتیب، ژاپن بدون زحمت، ۳۵سالِ صعب و طولانی بر کره تحمیل کرد. اما کره‌ای‌ها فارغ از رنج و دردی که کشیدند، هیچ ایده قابل دفاعی برای مقابله با حاکمان استعمارگرشان نداشتند. آنها در نهایت، آزادی را همچون نواله‌ای از «متفقین» دریافت کردند؛ در فردای خاتمه جنگ‌جهانی دوم در سال ۱۹۴۵ و با تسلیم‌شدن ژاپن. در توافقنامه فاتحان جنگ جهانی دوم مقرر شد، نیمی از آن من، نیمی از آن تو. رهایی کره‌جنوبی از یوغ استعمار ژاپن توسط آمریکا و رهایی کره‌شمالی توسط شوروی. اما با وجود آرزوی قلبی برای کامل کشوری از آن خود، کره‌ای‌ها هنوز کاملا از کاپیتولاسیون ژاپن رهایی نیافتند. متفقین گمان نمی‌بردند ملت کره بتواند تنها از عهده دولتی مستقل برآید. پیشنهاد آنها نوعی پدرخواندگی بین‌المللی برای مدتی نامعین بود. تا زمانی که پدر تشخیص دهد کره‌ای‌ها توان استقلال دارند. این اتفاق نیفتاد. کره‌ای‌ها استقلال فوری می‌خواستند. درنتیجه تحت‌نظارت سازمان در۱۵ آگوست ۱۹۴۸ در نیمه جنوبی شبه‌جزیره، سه‌سال پس از فرمانروایی نظامی آمریکا بر آن سرزمین، انتخابات برگزار شد. یک ماه بعد، در نیمه شمالی، دولتی کمونیست امور را در دست گرفت؛ دولتی به رهبری کیم ایل سونگ که پیش از جنگ‌جهانی دوم و آزادسازی دوکره نیز رهبری مبارزان کره‌ای علیه استعمار وحشیانه ژاپن را برعهده داشت. اوضاع آرام نگرفت. هر نیمه ادعای سالاریت بر دیگری داشت. رجزخوانی پهلوان‌پنبه‌ها در دو سو، سرانجام جنگی تمام‌عیار آفرید. دوسال بعد در 1950 جنگ کره با حمله کره‌شمالی آغاز شد. جنگی از پس بی‌نتیجه‌ماندن مذاکرات وحدت و ناکامی در برگزاری انتخابات آزاد. پیشنهاد انتخابات سراسری را کیم ایل سونگ ارایه داده و شواهد از برتری کمونیست‌ها در شمال و جنوب حکایت داشتند. دولت وقت کره‌جنوبی با اینکه از محبوبیت چندانی برخوردار نبود و گاه‌به‌گاه با سرکشی سربازان چپگرا در نیروهای نظامی‌اش نیز مواجه می‌شد، پس از جنگ نقش دیگری هم داشت. حفظ منافع آمریکا و جبهه ضدکمونیست که به کره به عنوان پایگاهی برای حفظ ژاپن تحت اشغال در مقابل چین و روسیه نگاه می‌کردند. بازیگران بعدی هم وارد می‌شوند: در پی حمایت همه‌جانبه سازمان ملل و در راس آن آمریکا از دولت کره‌جنوبی، چین به کمک کره‌شمالی می‌آید ولی شوروی با تاکید بر بی‌طرفی طبق قراردادهای پس از جنگ با آمریکا، فقط به حمایت آنها اکتفا می‌کند. کره‌شمالی که تا پیش از مداخله نیروهای غربی به سرعت پیش‌روی می‌کرد سرانجام عقب رانده شده و جنگ در 1953 خاتمه یافت. منطقه‌ای غیرنظامی تحت‌نظارت نیروهای سازمان‌ملل شکل گرفت و تا همین امروز، دو نیم‌کره رابطه‌ای پرتخاصم را ادامه می‌دهند. جنگی که بنا به آمار ارایه‌شده توسط مجله اروپایی جمعیت، افزون بر 2/1‌میلیون کشته برجا نهاد كه به «جنگ فراموش‌شده» و«جنگ‌ناشناخته» هم شهره است چراکه با فاصله کمی از جنگ جهانی دوم و جنگ پر سروصدای ویتنام رخ داده است. جنگ دوکره بی‌نهایت سبعانه بود. جنایت از همان نخستین روز جنگ با فرمان رییس‌جمهور کره‌جنوبی آغاز شد؛ قتل عام کمونیست‌ها (و مظنونان به کمونیست) که در ۲۸ ژوئن صادر شد. تخمین‌ها از کشته‌شدن صد تا ۲۰۰‌هزار نفر حکایت دارند. مشهور است که کره‌ای‌ها ملتی هستند که توانستند تاریک‌ترین اسرارشان را در روشنایی روز دفن کنند.جهانی‌شدن نزاعی که اساسا، خانگی بود به بن‌بستی راه بردکه تا به امروز، ادامه دارد. دو کره هنوز در «صلح موقت» هستند. فردا مهم‌ترین مساله در سیاست خارجی کره‌جنوبی هنوز هم کره‌شمالی است. پس از دوره‌ای شبه جنگ سرد بین دو کره در سال 1971 با مداخله صلیب‌سرخ جهانی مذاکرات وحدت دو کره مجددا از سر گرفته شد که منجر به صدور بیانیه مشترک شمال-جنوب شد که سه بند اصلی داشت: اول، موضوع اتحاد مجدد باید بدون دخالت و تکیه بر قدرت‌های بیگانه حل شود. دوم، اتحاد مجدد باید به طریق صلح‌آمیز و بدون استفاده از زور علیه یکدیگر عملی شود و سوم اینکه این اتحاد باید تفاوت‌های ایدئولوژیک رژیم‌ها را به مرتبه یک اتحاد قومی ارتقا دهد.چنین بیانیه‌هایی اما تا به امروز کارساز نبوده است و افق روابط دو کره هنوز هم روشن نیست. به‌ویژه مناقشه اخیر و تنش‌هایی که کره‌شمالی با تهدیدهای مکرر نظامی‌‌اش آفریده، نشان می‌دهد که این بیانیه تا چه حد سست و قابل چشم پوشی بود. کره‌شمالی به راحتی آن را معلق کرد. و اکنون کره‌جنوبی باید نظاره کند ماجرای تبادل تهدید میان آمریکا و کره‌شمالی چه سرنوشتی پیدا خوهد کرد که سرنوشت خود او هم خواهد بود. مردمانی که فردای جنگ جهانی دوم به کناری زده شده و قدرت‌های بزرگ برایشان تصمیم گرفتند، هنوز هم با وجود قدرت اقتصادی فراوان کره‌جنوبی به نظر نمی‌آید بتوانند بدون دخالت و مجوز قدرت‌های بزرگ به‌ویژه چین و آمریکا آینده شبه‌جزیره را رقم بزنند.نخستین انتخابات آزاد و مستقیم در ۱۹۸۷ فصلی جدید در تاریخ کره‌جنوبی بود. کره‌ای‌ها یاد گرفتند با صدای خودشان سخن بگویند. مهم‌تر از دموکراسی، ‌«عاملیت» به دست آوردند. چیزی که تاریخا بلد نبودند. سئول از خواب برخاسته و می‌تواند خودش آینده را ترسیم کند؛ آینده شبه‌جزیره کره را. کره‌جنوبی ثابت کرد حتی «ماهی‌ها» اگر زیرک باشند، می‌توانند میان «نهنگ‌ها» زندگی کنند. منابع: 1- غرور و افتخار در سیاست خارجی کره‌جنوبی، کوهن دوکوستر، 2005. 2- ده سال بعد: آخرین تاثیرات بحران مالی آسیا، مارک ویسبورت، 2007. 3- کره: داستان ناگفته جنگ، ایان دیر، 1981. 4- اشک‌های خون؛ نبرد کره در راه آزادی، یانگ یو، 2012.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.