از کشتی کریستف کلمب تا زندان جورج بوش
پنج قرن میزبانی «گوانتانامو» از میهمانان ناخوانده
حمیدرضا آریانپور . عكس: AP
«گوانتانامو» را بیشتر به زندان ترسناکش میشناسند، این دهانه اما 519سال است که میزبان میهمانان ناخوانده است. از روزگاری که کشتی کلمب لنگر انداخت تا سالهایی که بازداشتگاه غیرآمریکاییها ساخته شد، گوانتانامو همواره درگیر بوده؛ آخرین آنها اعتصاب غذای زندانیان بهتنگآمده. 400سال نخست را هم میتوان با توجه به سابقه بد اسپانیاییها، آشوبناک دانست اما از قرن بیستم است که این خلیجِ آرام بیشتر کانون توجه میشود. اکنون در حالی که در بسیاری از کشورهای دنیا، شهروندان عادی هم از حقوق خود ناآگاه یا برای گرفتنش در کوششند، پشتیبانان حقوقبشر در غرب و دشمنان غرب در شرق، نگران بازداشتشدگان گوانتانامو هستند. اینکه زندانیان امنیتی هم وکیل دارند خیری است که هزار شر همراه داشته. کاریکاتور نسخه چاپی هفته گذشته اکونومیست همهچیز را با باریکبینی نشان میدهد. «مجسمه آزادی» از «فرشته عدالت» که دستمالی را بر چشمانش بسته، میپرسد: «میتوانی کمکم کنی؟» فرشته دستمال را کنار میزند تا بشنود: «مشکل این است که با بیآبرویی در حال غرقشدنم.» گفتوگوی نمای آخر که مجسمه را تا گردن درآب فرو رفته و فرشته را شگفتزده روی ستون عدالت نشان
میدهد اینچنین است: - مجسمه آزادی: «به نظرت این مربوط به خلیج گوانتانامو نیست؟» - فرشته عدالت: «نمیدانم. آنجا نبودهام.» جایی که سربازان آن را «گیتمو» میخوانند، قدیمیترین پایگاه موجود نظامی ایالات متحده خارج از مرزهای این کشور است. اینجا منطقهای حدودا 177کیلومترمربعی است نزدیک گوشه شمالی کوبا، بر «پاشنه سوسمار»، رو به هاییتی و جامائیکا؛ خلیجی که روزگاری استان اورینته بود، روح امپراتوری اسپانیا، در هزاره سوم نماد شرم آمریکاست. اورینته که حالا شامل پنج منطقه مجزای لاس توناس، هولگویین، گرانما، سانتیاگوی کوبا و گوانتانامو است با همه آنچه بر آب و خاکش رفته نهتنها کماهمیت نشده که روزبهروز جایگاهش بلندپایهتر شده است، از روزهای جنبش استقلال علیه امپراتوری اسپانیا، تا روزهای اعتصاب غذای افراطیان اسلامگرا. مرور رویدادهای وابسته به این منطقه از آنجا جالب است که جنجال بر سر آن، تنها با زندان گوانتانامو پیوند ندارد. ایالات متحده آمریکا پیش از زندان، با قراردادهای نابرابر با هاوانای دوست واشنگتن گوانتانامو را رنجانده. پس از انقلاب سال 1959، دولت جدید کوبا درخواست کرد که گوانتانامو به کوبا بازگردانده شود.
آمریکا تنها سربازان مستقر در خلیج را از ورود به قلمرو کوبا منع کرد. آمریکا هر ساله چکهای اجاره را برای دولت کوبا میفرستد اما از سال 1959 دولت کوبا هرگز آنها را نقد نکرده است. با مرور این رخدادهاست که گوانتانامو از میزبانی اسپانیاییها، آمریکاییها و کوباییها به میزبانی ناخواندگان دیگری از آیینهایی دگرگونه میرسد. 1494 - در سیزدهم آوریل سال 1494 میلادی، کریستف کلمب در جریان دومین سفر دریاییاش به «دنیای جدید» به گوانتانامو رسید و آن را «پورتو گرانده» یا «بندر بزرگ» نامید. کلمب در یادداشتهای روزانهاش گوانتانامو را «خلیجی عریض با آبهای تیره با اندازهای تصورناپذیر» وصف کرده است. 1898 - نزدیک به 400 سال بعد در 10 ژوئن 1898، نیروهای دریایی ایالات متحده در جریان جنگ آمریکا و اسپانیا به این منطقه وارد شدند؛ حضوری که به قول دنیل پی اریکسون نویسنده کتاب «جنگهای کوبا: فیدل کاسترو، ایالات متحده و انقلاب آینده»، هنوز هم با همه کشمکشها نیرومندتر از پیش وجود دارد. 1903 - در 16 فوریه این سال، رییسجمهور آمریکا، تئودور روزولت، توافقی را با دولت جدید کوبا امضا
کرد که این خلیج را در برابر دو هزار سکه طلا در هر سال اجاره میداد. این توافق به ایالات متحده حق استفاده و اشغال آبهای مجاور را داد. در متن آن گرچه اجازه استفاده به عنوان معدن زغالسنگ یا پایگاههای دریایی داده شده، پافشاری شده است که این منطقه برای هیچ هدف دیگری مورد استفاده قرار نگیرد. در سوم مارس، کنگره آمریکا صدهزاردلار برای گوانتانامو اختصاص داد و در دوازدهم دسامبر کنترل رسمی خلیج گوانتانامو درجشنی روی ناو کیيرساژ به ایالات متحده تحویل شد. ظهر آن روز پرچم کوبا پایین آمد و پرچم آمریکا برافراشته شد. 1906 - در دوم جولای 1906، درست پیش از دومین مداخله نظامی آمریکا توافق تازه اجاره خلیج در هاوانا به امضا رسید که بر اساس آن ایالات متحده باید سالانه دوهزاردلار به دولت کوبا میپرداخت. 1934 - در این سال در روز 29 می «پیمان مناسبات کوبا و ایالات متحده» به امضا رسید. توافق تازه «پیمان دایمی» 1903 را فسخ کرده و مقررات تازهای برای استفاده آمریکا از خلیج گوانتانامو را دربرداشت. فولگنسیو باتیستا یکی از سه امضاکننده آن بود؛ مردی که در 25سال پس از آن مرد قدرتمند جزیره شد. براساس
این قرارداد ایالات متحده و کوبا توافق کردند که کنترل این منطقه تنها در صورت خالی از سکنه ماندن آن یا توافق کامل طرفین به کوبا بازگردد. 1939 - در 20 فوریه، رییسجمهور فرانکلین روزولت بر عرشه یواساس هاوستون از گوانتانامو بازدید میکند. 1940 - در نخستین روز جولای، قانون اساسی تازه کوبا برقرار کرد که «قلمروی جمهوری شامل جزیره کوبا، جزیره کاجها و دیگر جزایر و زمینهای مجاور است که تا زمان تنفیذ پیمان پاریس در 10 دسامبر 1898 تحت حاکمیت اسپانیا بودهاند.» در 4 دسامبر 1940، پرزیدنت روزولت بار دیگر و این بار بر عرشه یواساس توسکالوسا از گوانتانامو بازدید میکند. 1948 - هشت سال بعد، در در 25 فوریه این هری ترومن است که به عنوان رییسجمهور آمریکا از این پایگاه دیدار میکند. 1961 - دهه 1960، دهه تنش بین آمریکا و کوباست. در 4 ژانویه، واشنگتن و هاوانا مناسبات خود را قطع میکنند اما پرزیدنت آیزنهاور اعلام میکند که این اتفاق هیچ تاثیری بر وضعیت پایگاه دریایی گوانتانامو نخواهد داشت. گفته میشود در دوازدهمین روز ژانویه سال 1961، یک کارمند کوبایی
گوانتانامو به جرم «حمایت از انقلاب» در پایگاه دریایی گوانتانامو شکنجه شده است. در اکتبر همین سال یکی از کارگران کوبایی پایگاه دریایی به قتل رسید. 1962 - در 24 ژوئن این سال، یک ماهیگیر اهل کایمانِرا، توسط سربازان پایگاه کشته شد. در سوم سپتامبر سربازان ایالات متحده در گوانتانامو به نگهبانان کوبایی شلیک کردند. در روزهای 21 و 22 اکتبر و در اوج بحران موشکی کوبا، شهروندان عادی منطقه تخلیه شدند. 1964 - در 6 فوریه، پس از وقایع ربودن ماهیگیران محلی توسط آمریکاییهای کوباییتبار ضدکاسترو، کوبا آب شرب پایگاه را قطع کرد تا در 11 فوریه پرزیدنت جانسون شمار کارکنان کوبایی در پایگاه دریایی گوانتانامو را کاهش دهد. در 19 جولای این سال، یک سرباز 17ساله کوبایی در حال پاس دادن در سوی کوبایی حصار گوانتانامو از فاصلهای نزدیک به قتل رسید. 1966 - یک سرباز دیگر کوبایی با شلیک از پایگاه کشته میشود. 1976 - در 24 فوریه سال 1976 میلادی در قانون اساسی سوسیالیستی جدید کوبا در ماده 11 بخش سوم میآید که جمهوری کوبا پیمانهایی که حاکمیت و تمامیت ارضی کوبا را خدشهدار
کند، بیاثر میداند. 1985 - فیدل کاسترو در 11 ژانویه این سال در جریان دیداری از نیکاراگوئه تلویحا اشاره میکند که کوبا هرگز توان نظامی برای بازپس گرفتن این منطقه را از آمریکا نخواهد داشت. در اکتبر همین سال رونالد ریگان، رییسجمهور وقت آمریکا در مصاحبهای با روزنامهنگاران شوروی تصدیق میکند که هدف وجود پایگاه گوانتانامو تحمیل حضور ایالات متحده است. 1991 - از نوامبر 1991، پنتاگون، خانههایی را برای سیل پناهندگانی که از هاییتی میآمدند ساخت. زاران کوبایی به آنها میپیوندند. بیشتر کوباییها در آمریکا پذیرفته میشوند. از 1994 بازداشتگاههایی برای توابع هاییتی ساخته میشود. 1996 - با اعلام دولت بیل کلینتون مبنی بر پذیرفتن تمام کوباییهای گوانتانامو در آمریکا در سال 1995، آخرین گروه کوباییها در سال 1996 منطقه را ترک میکنند. در آوریل 1999، کلینتون در فکر پناه دادن پناهندگان کوزوو در خلیج گوانتاناموست؛ ایدهای که بعدا کنار گذشته میشود. 2002 - از هشتم ژانویه سال 2002 میلادی آشکار شد بناست گوانتانامو، مکان نگهداری زندانیان دستگیرشده در جنگ افغانستان باشد. فرو
ریختن برجهای دوقلوی نیویورک و حمله به ساختمان پنتاگون و فرستادن نامههای حاوی سیاهزخم به مقامات آمریکایی و در پی آن وحشت و تنفری که از طالبان و القاعده و دیگر افراطیان اسلامگرا میان مردم آمریکا و غرب ایجاد شد، اجازه مخالفت اندکی را با بازداشتگاه فوقامنیتی شدن گوانتانامو داد. در یازدهمین روز از نخستین ماه میلادی دومین سال هزاره سوم میلادی، نخستین گروه از زندانیان اینچنینی گوانتانامو وارد منطقه شدند. هدف از همان ابتدا روشن بود: اینکه آنها در اینجا حقی نداشته باشند. آنها «اسیر جنگی» نبودند بلکه به «مبارزان نامشروع» تبديل شدند. جورج بوش بعدها در کتاب خاطرات خود، «مقاطع تصمیمگیری» حتی از شکنجه تروریستها برای گرفتن اطلاعات حمایت و تلویحا انجام آن را پذیرفت. آن زمان با بهرهبرداری از شرایط زمانی بازداشتشدگان حتی از حقوق مورد اشاره در کنوانسیون ژنو هم محروم دانسته شدند. اما در 16 ژانویه ماری رابینسون، کمیسیونر ارشد سازمان ملل در امور حقوقبشر، گفت که اسرای نگهداریشده در گوانتانامو اسرای جنگیاند. در 14 ژوئن همین سال، کوبا در مجمع عمومی سازمان ملل متحد درخواست کرد که گوانتانامو به قلمرو این کشور بازگردد.
اما هشدارها نهتنها برای رعایت حقوق اساسی کافی نبود که اسنادی هم از شکنجههای گوناگون فاش شد. از ماه فوریه تا می 2002، نوشتههایی مبنی بر خودکشیهای مکرر در کمپ زندان گوانتانامو در روزنامههای میامی هرالد، نیویورکتایمز و واشنگتنپست به چاپ رسید. 2003 - در ماه آگوست 23 تلاش برای خودکشی صورت پذیرفت اما گزارش آن تا مدتها منتشر نشد. 2004 - انتقادها در سال 2003 همچنان ادامه یافت. اما سال 2004 اخبار بدتر و بهتری رسید. پنتاگون در ژانویه این سال سه کودک را آزاد کرد که گمان میرفت در زمان دستگیری 10، 12 و 13ساله بودهاند. در مارس 2004، نیویورکتایمز مقالهای درباره پنج شهروند بریتانیاییتبار بازداشتشده در گوانتانامو منتشر کرد. این پنج شهروند به بریتانیا تحویل داده شدند و در آنجا از کتک خوردن و شکنجه شدن مداوم سخن گفتند. رسوایی آن بود که بعدا از سوی دادستانهای بریتانیایی تمام اتهامات از همه آنها برداشته شد. در ژوئن همین سال، دادگاه عالی ایالات متحده حکم کرد که توابع خارجی اسیر در گوانتانامو حق داشتن مشاوره حقوقی و به چالش کشیدن قانونی بودن اسارت خود را دارند. در چهار سال پس از
تصویب این قانون بیش از 400 اسیر آزاد شدند و بسیاری از زندانیان ادعا کردند که مورد شکنجه قرار گرفتهاند. 2005 - در ژوئن 2005، دپارتمان دفاع ایالات متحده که با شمار زیادی از وابستگان طالبان، القاعده و تروریستهای مانند آنان روبهرو بود، خبر از ساخت بازداشتگاه جدید یکمیلیارددلاری در گوانتانامو داد. در 29 ژوئن پیدا شدن جسد سه زندانی که اقدام به خودکشی کرده بودند، باعث شد که عفو بینالملل این وضعیت را «نتیجه تراژیک سالها بازداشت دلبخواهی و نامحدود» بداند. تاکنون این سازمان به همراه صلیبسرخ بارها ایالات متحده را در مورد گوانتانامو محکوم کردهاند. 2006 - در ژوئن این سال، دپارتمان دفاع گزارش داد که سه بازداشتی گوانتانامو با استفاده از طنابهای ساختهشده از لباس اقدام به خودکشی کردهاند. در سیزدهم ژوئن، شفیق رسول، از زندانیان آزادشده گوانتانامو، در برنامه «The Situation Room» شبکه CNN درباره تجربیات خود از این زندان گفت. حرفهای او توجه بسیاری را جلب کرد. 2008 - در 11 فوریه، ارتش ایالات متحده تحت نظام کمیسیون ارتش پنج زندانی گوانتانامو را متهم به ارتکاب حملات
11 سپتامبر کرد. این اقدام بعدا از سوی دادگاه عالی مخالف قانون اساسی آمریکا دانسته شد. تاکنون تنها هفت نفر از 779 زندانی گوانتانامو محکوم شدهاند. 2009 - باراک اوباما، رییسجمهوری دموکرات آمریکا، که در جریان کمپینهای انتخاباتی خود نوید بستهشدن گوانتانامو را داده بود، دستور آغاز روند بستهشدن این زندان را میدهد. در 20 می اما سنای آمریکا رای به بازماندن زندان گوانتانامو میدهد. 2010 - سرهنگ لارنس ویلکرسون، از دستیاران پیشین کالین پاول گفت، جورج بوش، معاون او دیک چنی و وزیر دفاع دونالد رامسفلد، میدانستند که بیشتر زندانیان گوانتانامو بیگناه بودهاند اما به دلایل سیاسی آنها را در بازداشت نگاه داشتهاند. 2011 - در هفتم ژانویه 2011 اوباما قانونی را امضا کرد که اجازه انتقال زندانیان گوانتانامو به آمریکا یا دیگر کشورها را نمیداد. در این سال پیگیریهای گروههای حقوقبشری و روزنامهنگاران نشان داد که برخی از زندانیان گوانتانامو برای اعترافگیری تحت شکنجه پیش از آمدن به گوانتانامو در جاهای دیگری شامل برخی کشورهای اروپایی تحت فشار قرار گرفتهاند. در هشت آوریل
2011، ویکی لیکس آغاز به انتشار اسنادی سری در رابطه با زندان گوانتانامو و زندانیان آن کرد. 779 سند منتشر شد که شامل ارزیابیها، مصاحبهها و گزارشات داخلی پنتاگون بود؛ مدارکی که بیگناهی یا رده پایین بسیاری از زندانیان گوانتانامو را نشان میداد. 2012 - نتایج یک نظرسنجی در ماه فوریه نشان داد که 70درصد آمریکاییها موافق ادامه کار گوانتانامو هستند. جیمی کارتر، رییسجمهوری اسبق آمریکا، در مقالهای که در 24 ژوئن در نیویورکتایمز منتشر شد از روشهای به کاررفته برای اعترافگیری در گوانتانامو انتقاد کرد. در تابستان این سال دولت آمریکا پروتکلی را سازمان داد که از وکلا میخواست برای ادامه ملاقات با زندانیان اسنادی را امضا کنند که براساس آنها محدودیتهایی را میپذیرفتند. در 21 سپتامبر، نام 55 زندانی از 86 زندانی که شایسته انتقال دانسته شده بودند منتشر شد. در ماه نوامبر اما سنا رای به جلوگیری از انتقال زندانیان به ایالاتمتحده داد. 2013 - حالا 166 زندانی در گوانتانامو ماندهاند. این زندان در سال 2002 بیشتر از 600، زندانی داشت. در زمانی که این گزارش نوشته میشود به گفته مقامات صد و به
گفته وکلا 130 زندانی در حال اعتصاب غذا هستند. گزارشاتی مبنی بر تغذیه اجباری از راه بینی هم در چند روز گذشته منتشر شده است. از سال 2008 هیچ زندانی جدیدی وارد گوانتانامو نشده و البته بیش از یک سال هم هست که هیچ زندانی از آنجا خارج نشده است. باراک اوباما هفته گذشته قول داد که برای بستن گوانتانامو بار دیگر با کنگره وارد مذاکره شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.