«محترجم محترم»
نگار خوشنویس
ترجمه «اولیس» جیمز جویس چه تاثیری بر ادبیات داستانی ایران داشته است؟ طرح این سوال مضحک و بیپایه به نظر میرسد. دلیل سادهاش هم اینکه ترجمه «اولیس» هیچگاه به زبان فارسی منتشر نشد. البته به استثنای بخش17 که در زمستان 1381 در ادامه «جیمز جویس» جی.ای.ام. استیوارت با ترجمه «منوچهر بدیعی» به چاپ رسیده است. به عبارتی کتاب اولیس بهطور یکپارچه هیچگاه در دسترس مخاطبان فارسیزبان قرار نگرفته است. از اینرو طرح پرسش از کم و کیف تاثیرگذاری اولیس بر ادبیات فارسی فاقد وجاهت و حجیت کافی به نظر میرسد. یا میتوان با تکیه بر غیاب کتاب، به عدم هرگونه تاثیرگذاری رای داد و به این سوال، آسودهخاطر با یک هیچ در دو گیومه به نشان شروع و پایان نقلقول مستقیم پاسخ داد. ولی آیا «غیاب» ترجمه اولیس با «عدم» ترجمه آن همارز است؟ این سوال را فعلا بیپاسخ میگذاریم و عجالتا اندکی به بیراهه میرویم. جری جانسون- جویس شناس و مصحح اولیس نسخه1922چاپ آکسفورد- در مقدمه تجدید چاپ شده 2008، مدعی آن است که نویسندگانی همچون بورخس، کالوینو، امبرتو اکو و حتی گابریل گارسیا مارکز متاثر از اولیس جویس هستند. جری جانسون با لحنی طنزآلود، مخاطبان
اولیس را با میهمانان بلوم (شخصیت اصلی رمان) مقایسه میکند که: «...هرکس وارد میشود گمان میکند اولین کسی است که وارد شده است در حالیکه آخرین حلقه از یک سلسله زنجیر پیشین است حتی اگر اولین حلقه از یک سلسله زنجیر بعدی باشد، هرکس گمان میکند خودش اولین و آخرین و یگانه و تنها کسی است که وارد شده در حالی که او نه اولین و نه آخرین و نه یگانه و نهتنها کسی از سلسلهای از کسان است که در بینهایت آغاز شده و تا بینهایت تکرار میشود. » (جیمز جویس همراه با بخش 17 «اولیس»، ترجمه منوچهر بدیعی، صفحه 186) به عبارتی خواندن اولیس در مماثله با میهمان خوانده و ناخوانده لئوپلد بلوم است که در غیاب خود او بر همسرش مالی وارد شدهاند. کار به همینجا ختم نمیشود. اندرو گیبسون، یکی دیگر از جویسشناسان سرشناس و صاحب تالیفات، در کتاب «انتقام جویس»، اولیس را الگویی برای دستیابی حاشیهنشینان به ژانری غربی و ادبیاتی متعلق به مرکزنشینان مدرنیته معرفی میکند. در ادامه گیبسون، نویسندگان هندی و آفریقاییتبار را با اقامه ادله و مستندات تاریخی، متاثر و دنبالهرو جویس میداند. («انتقام جویس»، اندرو گیبسون، چاپ آکسفورد، 2002) ولی شاید
صریحترین اظهارنظر در این مقوله متعلق به آنتونی برجس در کتاب « رمان اکنون» باشد. برجس، اولیس جویس را حامل بالقوگیهای تازهای برای روایت و داستان نویسی معاصر قلمداد میکند. به زعم برجس، جویس، هم پیشتاز است و هم پیشکسوت. و تازه به همین هم قناعت نمیکند و در جمعبندی نظرش در باب اولیس مینویسد: «نویسندگان امروزی بالمره باید آگاه باشند که زیر سایه جویس مینویسند. » (رمان امروز، آنتونی برجس، انتشارات فیبر، 1971) علاوه براین، برجس معتقد است که جویس با «اولیس» و «فینگانزویک» نظریه تازهای برای رمان طرحریزی کرده است که این وجه از نظر وی با پرسشی که در آغاز مطرح کردیم، چندان بیربط نیست. پایبست تحلیل برجس حول این محور است که جویس، با تمهیدات و تکنیکهایی که در روایت جویس به کار برد، عمل خواندن را که ترکیبی از دو قوه باصره و سامعه است، دستخوش دگرگونی کرد. خواندن، عملی است که شنیدن و دیدن، هر دو در آن دخیلاند. متنها هم قرائت میشوند و هم به رویت میرسند. تا قبل از جویس به جز مواردی استثنایی و نه به اندازه اولیس جامع و مفصل، حواس دیدن و شنیدن در تطابق با یکدیگر پیش میروند و متن را با چشم یا با صدای بلند به
یکسان میتوان «خواند». اما جویس در اولیس، سیر روایت را به نحوی پیش میبرد که یا آنچه دیده میشود، شنیدنی نیست یا برعکس آنچه شنیدنی است به چشم نمیآید. برجس، با در نظرگرفتن جمیع ریزهکاریها و لطایف اولیس، این پدیده را مهمترین دستاورد جویس میداند.حال برمیگردیم به سوالی که در آغاز مطرح کردیم. بیتردید تاثیرگذاری «اولیس» بر ادبیات داستانی معاصر ايران به طور بالفعل نیست. گفتن ندارد که ترجمه کامل این اثرهیچگاه به زبان فارسی منتشر نشد. ولی ما، مای مخاطب میدانیم که اولیس به فارسی نوشته شده است، هرچند که نمیتوان/نمیشود/ نباید خواندش. به بیان دیگر ترجمه اولیس، شبیه به همان فرآیندی که برجس در تحلیل خود شرح داده است، به زبان فارسی مکتوب میشود، ولی خوانده نمیشود. از این رو «اولیس» در داستان نویسی معاصر ایران به صورت «بالقوه» تاثیر میگذارد و تا هر زمان که به صورت بالفعل خواندنش میسر نشود، این نحوه از تاثیرگذاری ادامه مییابد. ارسطو بالقوگی را در نفی تعریف میکرد. بالقوگی معمار، بنابر احتجاج ارسطو، تنها آن زمان بروز میکند که معماری نمیکند. معمار در حال معماریکردن استعدادش بالفعل است. و از طرف دیگر آنکس
که عاری از مهارت مکتسب در معماری است، به طور بالقوه نمیتواند معماری کند. اولیس ترجمه شده به فارسی، اولیسی است که میشود نوشتش ولی نمیشود خواندش، حامل بالقوگیهایی است که داستاننویس ایرانی در غیاب آنها به دیدار ناتوانی و ناکامی خود میرود.سال 1381، درمتن لوح تقدیری که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به پاس ترجمه «چهره مرد هنرمند در جوانی» به منوچهر بدیعی تقدیم کرد، با خط خوش نستعلیق، از او با عنوان «محترجم» یاد کرده بودند که شاید خواسته یا ناخواسته، به عمد یا از سر سهلانگاری، چمدانواژهای ساخته بودند مرکب از کلمات مترجم و محترم. چیزی شبیه به چمدانواژههایی که جویس در اولیس به کار برده بود. انگار که بالقوگی (غیاب) ترجمه اولیس در شکل املای غلط تاثیر کرده باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.