چند نکته در حاشیه
پرسش از دولت نه جامعه
رحمان بوذری
درست در زمانهای که باید تیغ تیز نقد را به سمت کلیتی به نام «دولت» گرفت و نه این یا آن دولت خاص، گفتار نقد «جامعه» باب روز شده است. گفتاری که گرچه رنگ ترقیخواهی به خود زده، بهتر و سادهترش را میتوان در میان گفتوگوهای درون تاکسی شنید: «تا ما خودمان عوض نشویم، هیچ چیز تغییر نمیکند»، یا به بیان روشنفکرانه آن: «نقد دولت کافی است، نقد از خود را بیاغازیم». توضیحات خشایار دیهیمی درباره سلسلهنشستهای «پرسش از جامعه» این شباهت را عیان میکند. او نیز همصدا با گرایش روبهرشدی در طبقه متوسط معتقد است «مگر خود ما بیمشکلیم و همه مشکلات از جانب دولت است؟» این صورتبندی میکوشد «دولت» را برآمده از «جامعه» بخواند و مشکلات آن را نیز ناشی از «خود جامعه» بداند، بنابراین برای اصلاح هر چیز ابتدا باید از «خودمان» شروع کنیم. این گفتار ولی نه فقط به دلیل جهتگیری بلکه در خود بیانش نیز صادق نیست. نمیگوید چرا حالا یاد نقد جامعه و رفتارهای اجتماعی افتاده؟ نمیگوید چون از نقد دولت خیری که ندیده شر هم گریبانگیرش شده، فیلش یاد چیزی به نام «جامعه» کرده. صرفنظر از این نگفتنها و ریشهیابی علت این تغییر رویکرد، «جامعه» چیست؟
کدام کل منسجم و یکدستی را میتوان تحت عنوان «جامعه» نشان داد که از الگوها و رفتارهای مشابه پیروی میکند؟ طرفه آنکه سخنرانی سعید لیلاز در نشستی که گزارش آن را در همین صفحه میخوانید، به خوبی بیانگر آن است که نمیتوان از «جامعه» حرف زد، در تقابل با «دولت» که همواره میتوان از آن سخن گفت، خطابش قرار داد و مکانیابیاش کرد. لیلاز مدعی است «نقد دولت و حکومت نوعی فرار به جلو است، زیرا در تحلیل نهایی حکومتها برآمده از مردماند». بیایید ابتدا پیشفرض او را جدی بگیریم، اولین سوال: چرا «در تحلیل نهایی»؟ اتفاقا اگر قرار بر قبول چنین دیدگاهی باشد، حکومتها نه در تحلیل نهایی که در همان بادی نظر برآمده از مردماند. اگر سادهاندیشانه بپذیریم که ویژگیهای دولت سرریز ویژگیها و خصایل جمعی مردم است، یا دومی تعیینکننده اولی است «تحلیل نهاییاش» کجاست؟ قاعدتا نخستین تحلیلی که به ذهن خطور میکند همین است، چنانکه این روزها به هزار رنگ و لعاب میشنویم که «آقا، تا فرهنگ ما مردم عوض نشود همین است که هست». و در ادامه برای صحهگذاشتن بر این دیدگاه معمولا مثالهایی از «طرز رانندگی»، «بوقزدن»، «آشغال پرتکردن» و غیره نیز آورده
میشود. از اینها گذشته، صحبتهای لیلاز خود ناقض مدعای اوست. او (و بسیاری چون او) میگوید «نقد دولت فرار به جلو است و حکومتها برآمده از مردماند» حال چه در تحلیل «نهایی» و چه در تحلیل «ابتدایی»، با اینهمه تحلیلی ارایه میدهد سرتاسر تاریخی- ساختاری از اقتصاد نفتی ایران، که زخمها و خراشهایش را بر روح و تن جامعه ایرانی میاندازد. به عبارت دیگر، بهرغم تمامی دعاوی بازگشت به جامعه و انتقاد از مردم، وقتی پای نقد به میان میآید آنچه ارایه میشود (دست بر قضا به درستی) نه تحلیلی از رفتارهای ضد و نقیض ما ایرانیان و آداب و رسوممان و مثلا دروغگویی و ریاکاریمان، بلکه روایتی تاریخی از ساختار دولتی اقتصاد ایران با تکیه بر منابع نفتی است. اتفاقا صحبتهای لیلاز به خوبی ضعفهای رویکرد «جامعهمحور» را نشان میدهد چرا که سخنگفتن بیواسطه از «مردم» یا «جامعه» محال است. همواره این «دولت» است که در مقام یک کل، شکلدهنده و تنظیمکننده روابط حاکم بر جامعه است و نه برعکس. حتی در شخصیترین رفتارهای فردیمان نیز میتوان ردپای دولت را دید، چه رسد به خصوصیات جمعی. مثالی پیشپاافتاده نحوه رانندگی ایرانیهاست که در عین آنکه همه
از آن مینالند و غر میزنند، همه با نهایت سرعت در حال سبقت از یکدیگرند. «دولت» کجاست؟ در همین حس رقابتجویی و از دیگران جلوزدن که هیچ ربطی هم به ذات انسان و بشر و جانور دو پا ندارد. نمونه سادهتر آن توصیههای بهداشتی است مبنی بر اینکه «از آوردن ماشینهای تکسرنشین به خیابان خودداری کنید». تا وقتی حملونقل عمومی آسان و سهلالوصولی در کار نباشد، آیا میتوان از عدم رعایت چنین توصیهای خودخواهی ایرانیان را نتیجه گرفت و این خودخواهی را تاریخی خواند و به جامعه تعمیم داد؟ نگاهی به ادوار طرح این پرسش و تغییر نگاه از دولت به سوی جامعه بهخوبی علت این جابهجایی موضع را نشان میدهد. درست لحظاتی که جامعه سیاستزدوده و سرخورده شده و دیگر توش و توانی برای گردآمدن تحت آرمانی جمعی را ندارد، به جستوجوی مشکل در جایی دیگر میگردد. نام اصلی این تغییر گفتاری نه «نقد از خود» که «خودزنی» است. شباهت حرافیهای درون تاکسی و جهتگیری امروزین برخی روشنفکران به کنار، «خود» چگونه ساخته میشود؟ جز در سایه «دولت»؟ معالوصف یکسویه به قاضی نمیتوان رفت. نقد جامعه و رفتارهای اجتماعی لازم است، مساله اما بر سر رفتوآمد میان جامعه و دولت
است. بی«جامعه» دولت را نمیتوان نقد کرد، بی«دولت» جامعه را هرگز.یگانه چیزی که میتواند «فرهنگ» یک ملت را تغییر دهد سیاست است و هر تغییری در آداب و رسوم فردی و جمعی، محلی و جهانی در گرو تغییری سیاسی است. تدقیق در لحظات گسست تاریخی آشکار میکند که چگونه یک ملت طی فرآیندی از مشارکت جمعی، همچون انقلاب اسلامي، در تمامی عادات و آداب خود بازنگری میکند. بیواسطه نمیتوان سراغ «مردم» یا «جامعه» رفت. هرگونه سخنگفتن از مردم در «تحلیل نهایی» نیازمند واسطهای به نام «دولت» است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.