پرسش از جامعه، پاسخ از روشنفکران
جامعه ایرانی پا در افغانستان، سر در آمریکا
علی سالم . از راست به چپ سعید لیلاز، خشایار دیهیمی/ عكس: امیر جدیدی، شرق
شانزدهمین جلسه از سلسله جلسات «پرسش از جامعه: تاملاتی در باب جامعه ایران» در تاریخ 17 اردیبهشت در موسسه رخداد تازه با حضور سعید لیلاز برگزار شد. جلسات قبلی با حضور چهرههایی نظیر هاشم آقاجری، پرویز پیران، ناصر فکوهی، فاطمه صادقی، مقصود فراستخواه، احسان شریعتی، موسی غنینژاد، بابک احمدی و ابراهیم توفیق انجام شده بود. خشایار دیهیمی مترجم آثار حوزه فلسفه سیاسی و ادبیات، مسوول برگزاری و انتخاب سخنرانان است. او هدف از برگزاری این سلسلهنشستها را بررسی مشکلات امروز جامعه ایران میداند: «فکر کردیم برای بررسی مشکلات جامعه ایران نقد دولت و حکومت کافی است. کمی هم خودمان را نقد کنیم. ببینیم عیب و ایراد خودمان چیست؟ بر مبنای این فکر تعدادی از متفکران و روشنفکران حوزههای مختلف از سیاست و فلسفه تا جامعه و اقتصاد و... با گرایشهای مختلف چپ، راست، اسلامی و... را دعوت کرده و در مورد مشکلات جامعه ایران با آنها به صحبت مینشینیم. برخی دردها را گفتهاند و برخی علاج درد را. موضوع اصلی این جلسات نیز نه نقد دولت بلکه اخلاق، سلوک و گرفتاریهای اجتماعی خودمان بود. آیا ما خود بدون مشکلیم و همه مشکلات از جانب دولت است؟ آیا
جسارت داریم خود را هم نقد کنیم؟ این تنوع حوزهها و متفکران خودبهخود موجب میشود بحثهای مختلف صورت بگیرد و جوابها مشخصتر شود. بهعنوان نمونه در حوزه علوم طبیعی دکتر محجوب یکی از مشکلات جامعه ایران را اینچنین عنوان کردند که جامعه ایرانی یاد نگرفته پیچیده فکر کند و علاقه دارد همه چیز را سادهسازی کند.» دیهیمی خود در این سلسلهنشستها در مورد اخلاق سخنرانی کرد. او در پایان عنوان کرد که قصد دارند پنلهایی برگزار کنند و مدعوین به صورت دستهجمعی به بحثهای مطرحشده بپردازند. در پایان هم قرار است همه بحثها به صورت کتاب چاپ شود. بلای خانمانسوزی به نام نفت سعید لیلاز استاد اقتصاد دانشگاه شهید بهشتی است که بسیاری از پیشبینیهای او در اواخر دهههاي 70 و 80 در مورد وضع امروز جامعه ایران به درستی به وقوع پیوست. او در اواخر دهه 70 افول جنبش جامعه مدنی در ایران را به علت افزایش قیمت نفت و رشد پدیده پوپولیسم پیشبینی کرده بود. عمده تحلیلهای او در مورد تلاطمات امروز جامعه ایران با تکیه بر نفت و نقد سیاستهای بازتوزیعی به جای حرکت به سمت تولید صنعتی صورت گرفت. او که در تحلیلهای خود از یکسو
اقتصاد را زیر بنای همه تحولات اجتماعی و سیاسی میداند و از مفهوم «توسعه» سخن میگوید و از سوی دیگر از نظریات آدام اسمیت بهره میگیرد، تمامی اتفاقات اجتماعی تاریخ معاصر ایران نظیر انقلاب اسلامی 57، دوم خرداد 76 و انتخاب محمود احمدینژاد را در سال 84 متاثر از نفت و نوسانات قیمت آن و سلطه اسطورهای نفت بر اقتصاد و سیاست ایرانی میداند. البته تکیه بر جداسازی مکانیکی اقتصاد بهعنوان زیربنا و سیاست و فرهنگ به عنوان روبنا با پرسش دیهیمی مواجه شد چرا که این نظر بیتاثیر شدن نقش روشنفکران و ناامیدی از فعالیت اجتماعی برای تغییر را به دنبال دارد. لیلاز بحث خود را در مورد مشکلات امروز جامعه ایران اینگونه آغاز کرد: «نقد دولت و حکومت نوعی فرار به جلو است، زیرا در تحلیل نهایی حکومتها برآمده از مردمند. اینکه رایدادن به صورت درست انجام میشود یا خیر مهم نیست. دولتها به محض اینکه مقبولیت خود را از دست دهند کنار میروند. در این مساله هیچ تردیدی نیست. مشکلات ایران هم فراتر از این است که دولت ایران کار عاقلانه انجام میدهد یا خیر، مشکل این است که ساختار اقلیمی، اجتماعی ایران همین است و خروجی این سیستم تا قیام قیامت همین
خواهد بود. گاهی فکر میکنم اگر روی پشتبام ساختمان مخابرات میدان توپخانه بایستیم و همزمان به رادیو هم گوش دهیم، رفتار مردم در ترافیک و حرفهای نمایندگان مجلس کاملا شبیه یکدیگر است. این به مشکلات اقلیمی و تاریخی ما بر میگردد. این اقلیم خود ناشی از زیربنای اقتصادی است، گرچه اقتصاد خود زیربنای مسایل دیگر است.برخلاف آنچه از 50 سال پیش گفته شده و بر نظام بازتوزیعی ثروت تکیه میکردند (این حرف که ما باید نظام توزیع ثروت را سامان دهیم) عمده مشکلات امروز ما در ایران عدم تولید ثروت است. البته این حرف به هیچوجه اشتباه نیست ولی اصالت ندارد، من معتقدم مساله اقتصاد ایران تولید ثروت است. وقتی تولید ثروت به اندازه کافی نباشد. سرمایهگذاری نخواهیم داشت، در نتیجه نرخ بیکاری افزایش خواهد یافت و بنابراین تلاطم امنیتی و اجتماعی به وجود میآید. اگر خواهان ثباتیم باید به سمت تولید ثروت حرکت کنیم. بعد از تولید ثروت است که سیاستهای بازتوزیعی اهمیت مییابد. ماده بر اندیشه مقدم است و اصالت با ماده است نه اندیشه. نه اینکه اندیشه وجود ندارد یا کار نمیکند، بلکه اصالت ندارد. اندیشههای توزیعمحور همیشه رشد مییابند و موجب
تلاطمهای بسیار بزرگ اجتماعی میشوند. ریشه تحولات همیشه در مناسبات اقتصادی است. یعنی اتفاقی در ماده افتاده است که بازتاب آن منجر به مساله اجتماعی میشود.» افزایش فاصله طبقاتی با افزایش قیمت نفت لیلاز با ارجاعات تاریخی و تکیه بر آمار استدلال کرد که هرگاه قیمت نفت افزایش یافته فاصله طبقاتی نیز زیاد شده است. این بحران در دهه 50 به انفجار اجتماعی و انقلاب منتهی شد: «انقلاب در 57 هم یک انقلاب بازتوزیعی در اقتصاد بود. در ظهور دولت آقای احمدینژاد هم استراتژی یا سیاست بازتوزیعی دنبال میشد و هر دو شبیه همدیگر بودند. از سال 52 درآمد نفتی ناگهان افزایش شدیدی پیدا کرد و باعث شد نظام توزیع درآمد به شدت نامتعادل شود. نسبت دهک اول درآمدی به دهک آخر که ابتدای دهه 50 برابر یک به 12 بود در سال 56 به عدد شگفتآور یک به38 میرسد. سال 56 که درآمدها افت پیدا کرد زمینه برای یک انفجار اجتماعی آماده شد. به باور من انقلاب در سال 57 مانند همه انقلابهای دیگر یک انقلاب اقتصادمحور بود. اصالت بر تحولات عمیق اقتصادی بود و در آن سیاستهای بازتوزیعی مهم شد. با وقوع انقلاب نیروهای توزیعکننده به وجود آمدند و به
یکباره نسبت دهکهای درآمدی به نصف کاهش پیدا کرد و فاصله طبقاتی کم شد. تا اواخر دوره آقای خاتمی این به عدد یک به 14 رسید. دولت آقای احمدینژاد هم محصول افزایش ناگهانی درآمدهای نفتی است. یعنی حادثهای در ژرفساخت ماده اتفاق افتاد، پس مردم دنبال کسی رفتند که سیاستهای توزیعی را دنبال کند. در تاریخ معاصر ایران ما هیچگاه دنبال تولید ثروت به معنای علمی و صنعتی نبودیم. یک ثروت خدادادی داشتیم که از دل زمین بیرون میآمده است. این استدلال فقط در مورد نفت صادق نیست. مثلا در اسپانیا کشف آمریکا منجر به این شد که سیلابی از طلا و نقره به اسپانیا و پرتغال سرازیر شود. در آن زمان تورم طلا و نقره ایجاد شد و طلا مثل اسکناس امروز ایران بیارزش شد. این تورم باعث شد که دو ابرقدرت اسپانیا و پرتغال برای همیشه از بین رفتند و به دولتهای درجه سه اروپایی تبدیل شدند. در ایران نیز همین اتفاق افتاده و هیچگاه تولید ثروت همانند بریتانیا یا آمریکا یا چین نداشتهایم. نمیتوانیم از این اقتصاد با هر میزان درآمد نفتی که داشته باشد ارزش افزوده تولید کنیم، چراکه سرمایهگذاری و تشکیل سرمایه ثابت نداریم. دلیل آن هم این است که هیچوقت نیروهای
اجتماعی اجازه ندادند مصرف عمومی کاهش پیدا کند و به سمت سرمایهگذاری برود. یعنی هیچگاه نتوانستیم نسبت سرمایهگذاری را به کل درآمد افزایش دهیم. رشد ناموزون جمعیت مشکل دیگری که لیلاز از آن به عنوان مشکل در حال گذار یاد کرد رشد ناموزون جمعیت با روندهای متضاد در دهه 60 و دهه 90 بود:«مطالعات نشان میدهد در دهه 60، 5/18میلیون تولد در ایران داشتیم. از ابتدای سال 80 سالانه بیش از یک میلیون نفر وارد بازار کار شدند و این روند تا پایان سال 90 ادامه پیدا کرده است. از سال 60 رشد انفجاری جمعیت در ایران شروع شده و سال 90 تمام شد. این رشد جمعیت مثل برآمدگی آب در شلنگ همه چیز را خراب کرده و پیش رفته است. به سن رای دادن که میرسد خرداد 76 اتفاق میافتد. کمی بعدتر به سن ازدواج میرسد. برای این جمعیت باید سالی 900هزار ازدواج داشته باشیم و چون امکان ازدواج مهیا نیست، با مسایل اخلاقی روبهرو میشویم. جلوتر که میآید ساختار اشتغال را تحتتاثیر قرار میدهد. پیشبینی ما این بود که از ابتدای دهه 90 مشکل اشتغال حل میشود و ساختار اجتماعی از تلاطم میافتد و پوپولیسم از بین میرود. همچنین پیشبینی میشود که از
سال1420 به بعد مساله اصلی در ایران مرگومیر خواهد بود و همانند اروپا رشد جمعیت منفی خواهد شد. بحثهای مربوط به کاهش جمعیت و نگرانی حاصل از آن هم که این اواخر مطرح شد کارشناسی شده است. منتها تنها با حرف مسوولان، جمعیت افزایش یا کاهش پیدا نمیکند و مردم کار خود را میکنند. مطالعات روسیه نشان میدهد که سهم سیاستهای تشویقی در افزایش جمعیت کاملا فرعی است. دوره گذار جامعه امروز ایران جامعهای در حال گذار است. چه در حوزه فرهنگ، چه اقتصاد و چه سیاست. تا زمانی که این دوره گذار را رد نکنیم، مشکل اجتماعی وجود خواهد داشت. وقتی نفت را هم وارد این آش شلهقلمکار کنیم مسایل پیچیدهتر میشود. مثلا نسکافه امروز کاملا وارد الگوی مصرف طبقه متوسط شهری شده است. ما در حالی که پایمان در افغانستان است، کلهمان در ایالات متحده آمریکا است. یعنی این روزها سبک زندگی آمریکایی و مصرفی باب شده است. اما نرخ بیکاری و تورم و شاخص فلاکت از متوسط جهانی آن بسیار بالاتر است. هیچ تحول سریعی نمیتواند وضعیت را بهبود بخشد. این تراکم جمعیتی باید طی شده و تمام شود. زمانی تراکم جمعیت در دبستان بود، بعد به دبیرستان و بعدها به
دانشگاه رسید و اکنون از سطح دانشگاه عبور کرده و ما در دانشگاه مازاد ظرفیت داریم. از سال 95 به بعد ما با مشکل کمبود نیروی کار مواجه خواهیم شد. همین امروز هم کمبود نیروی کار متخصص داریم. باید از این دوران شکننده گذار عبور کنیم و درآمد نفت در تولید ناخالص ملی باید کاهش پیدا کند.ما بحران در الجزایر و اندونزی را هم شاهد بودیم که روزی 50 نفر را سر میبریدند اما امروز به وضعیت ثبات اجتماعی رسیدهاند. در همه کشورهای نفتی که سهم اقتصاد غیرنفتی آنها افزایش پیدا کرد یا تولید نفت رو به کاهش گذاشت تا حدی که دیگر نفت قادر به ایجاد تلاطم در حوضچه اقتصاد آنها نبود، به آرامش رسیدهاند. در ایران منبع جدی تلاطم اقتصادی، سیاسی، اجتماعی نفت است، از این جنبه اعطای یارانههای نقدی خیلی به ایران کمک کرده است. قضیه تز و آنتیتز هگل است. یارانهای که قرار بود قدرت را تثبیت کند موجب شد نفت بلاموضوع شود. اکنون هر دولتی روی کار بیاید باید نفت بفروشد و بدهد مردم بخورند. به قول لنین نفت دیگر نمیتواند همانند گذشته عامل اقتدار دولت و برخورد یک طبقه با طبقه دیگر یا طبقه حاکم باشد و دولت را تبدیل به یک نهاد مافوق طبقاتی کند. همیشه وقتی
درآمد نفت همانند اواخر دوره جنگ کاهشیافته، واژه «خودیاری» مهم شده و مردم تبدیل به گل سرسبد شدهاند. چون دولتها به مالیات احتیاج پیدا میکنند. ابتدا در ژرفساخت اقتصادی اتفاقی میافتد و سپس در روبنای سیاسی، دوم خرداد 76 رخ میدهد و بحث مردم و مردمسالاری و جامعه مدنی مهم میشود. اگر نفت از شکل ابزار برخورد خارج شود احتمال ثبات در ایران نیز خواهد بود. در آن صورت شاهد دولتهایی خواهیم بود که حرف حساب خواهند زد. رسیدن به جزیره ثبات لیلاز اعتقاد دارد که بر سر مساله نفت و رفتن به سمت تولید غیرنفتی بین جناحهای مختلف حکومت توافق بهوجود آمده است و با حل شدن مشکل جمعیت در اواسط دهه 90 شاهد دوره جدیدی از ثبات در جامعه ایران خواهیم بود: «اگر نفت تاثیر خودش را از دست بدهد و ما چند سالی صبر کنیم تا جمعیتی که یکی، دو سالی است شروع به کاهش عرضه کرده است به حالت متعادل برسد، مشکل تلاطمات اجتماعی حل میشود. اگر جامعه ایران این چند سال دوام بیاورد و از بین نرود، ما امکان ثبات را خواهیم داشت و میتوانیم با آرامش بیشتری کشور را اداره کنیم. همه چیز کارشناسیتر میشود و به حالت استقراریافته میرسیم. اگر
ما بحران نفتی سال 79 را نداشیم امروز ساختار اجتماعی باثباتتری داشتیم. همه میدانستند که اگر درآمد نفت یکباره چهار، پنجبرابر شود انضباط اقتصادی از بین میرود و علم اقتصاد موضوعیت خود را از دست میدهد. علم اقتصاد روزی متولد شد که انسان فهمید مصرفش بیشتر از منابعش است و هرگاه این رابطه معکوس شود، علم اقتصاد از موضوعیت میافتد. به همین دلیل آقای احمدینژاد دوبار گفت علم اقتصاد را قبول ندارد. درست هم میگفت. هر کاری میکرد نمیتوانست درآمدهای نفتی را خرج کند. در چند سال از هشت سال گذشته بالای 50میلیارددلار مازاد تراز بازرگانی داشتیم. متوسط درآمد روزانه به 300میلیوندلار رسیده در حالی که در بیشترین حالت 150هزار دلار هزینه داشتیم. این ناهماهنگی دولت، مکانیسم انتخابات، جامعه مدنی و... را از کار انداخته است. در میانمدت که از نیمه دهه 90 شروع میشود بدون اینکه بخواهیم کاری انجام دهیم به ثبات خواهیم رسید، گروهها و طبقات، کار خودشان را انجام خواهند داد و نیازی به مهندسی ندارند. از اینرو، در فاصلهگرفتن همه جریانات سیاسی و کاندیداهای ریاستجمهوری از آنچه در هشتسال گذشته اتفاق افتاد در حال رسیدن به یک نقطه نظر
واحد هستیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.