مرز مبهم بین «ما» و «آنها»
روبرت صافاریان
کمتر از یک ماه پیش، روز 26 فروردین، دو انفجار مهیب در مسیر مسابقه دو ماراتن بوستون به مرگ سه شهروند و زخمیشدن بیش از دویست نفر انجامید. شهر بوستون، مرکز ایالت ماساچوست آمریکاست و به دانشگاهها و موسسات آموزشعالی خود مانند ماساچوست اینستیتوت آو تکنولوجی MIT و هاروارد و جو تساهل قومی و مذهبیاش مشهور است. بهزودی معلوم شد که انفجار، کار دو برادر 19 و 26ساله مسلمان چچن به نامهای تمرلان (تیمور لنگ) و جوهر تسرنایف بوده است. برادر بزرگتر در جریان درگیری با پلیس کشته شد و به دنبال آن در شهر بوستون و اطراف آن حکومت نظامی اعلام شد. ادامه ماجرا و پرسشهای مهمی که برانگیخت، به نوشته ریچارد کرنی، مدرس فلسفه در کالج بوستون، چنین است:
«... شهر تعطیل شد. به قول یکی از همسایهها حتی پرندهها در خانههایشان ماندند. در خیابانها نه جنبندهای بود نه صدایی - جز البته صدای آژیرها در پسزمینه.
باقی روز تشکیل شده بود از درام تلویزیونی بزرگی که در آن شهروندان بوستون خودشان را
به عنوان شخصیتهای سناریویی که جلوی چشمشان اتفاق میافتاد تماشا میکردند؛ یک جنگ تلویزیونی تمامعیار، با این تفاوت که مخاطرات آن واقعی بودند.
اعلان حکومت نظامی در یکی از شهرهای بزرگ آمریکا. «هر کجا هستی بمان» و حالت فوقالعاده. پلیسها و گروههای عملیات ویژه از دیوارها و حصارها بالا میرفتند و وارد خانههای مردم میشدند. اهالی خانهها جرات نداشتند به خانه آن طرف خیابان بروند: ترس، بله؛ اما بیش از آن، اضطراب. انفجارها کار کی بود؟ مظنونها چه کسانی بودند؟ چه کسی دوست و چه کسی دشمن بود؟ مساله امنیتی در عین حال یک پرسش هویتی بود.
در یک مصاحبه رادیویی با جوانی صحبت کردند که با یکی از مظنونها همکلاس بود. او همکلاسیاش را یک دوست خوب توصیف کرد که مثل همه بچهها در میهمانیها شرکت میکرد، اساماس میزد و با موبایلش گپ میزد. به سادگی یکی از «ما» بود - اما دیگر نمیتوانست باشد. جنایتی که اتفاق افتاده او را به یکی از «آنها» تبدیل کرده بود.
خانواده آمریکایی در خطر بود. اما خانواده آمریکایی کدام بود؟ رسانهها گیج شده بودند. اوراق هویت قاتلها چی بود؟ گذرنامه داشتند؟ گرین کارت؟ آیا بمبگذارها اجازه اقامت دایمی داشتند؟ مهاجر بودند؟ شهروند؟ بازدیدکننده یا پناهنده؟ یا دانشجویان خارجی که از امکانات یکی از 30 دانشگاه بوستون استفاده میکردند، مانند دانشجوی چینیای که به دست آنها کشته شد؟
اصلا تفاوت بین «آنها» و «ما» چه بود؟ رنگ پوست؟ نژاد؟ سیاست یا ایدئولوژی؟ اگر این آخری بود، آن وقت دقیقا چه آرمانی محرک آنها بود؟ مقاومت چچنیا؟ میلیشیای دست راستی؟ القاعده؟...»
علاوه بر پرسش هویت، واقعه بوستون از نظر پوشش تلویزیونی مستقیم آن قابل توجه بود و نقش پررنگ وسایل ارتباطجمعی را در تبدیل هر رویداد و فاجعهای به یک نمایش رسانهای نشان میدهد. آنچه بر پرده تلویزیونها به نمایش درآمد شباهت بسیار به تصویرهای بازیهای ویدیویی داشت. از منظری دیگر، نقش دوربینهای تلویزیونی مستقر در معابر عمومی را نشان میدهد. برادرها بر اساس تصویری که یکی از این دوربینها از آنها گرفته بود شناسایی شدند. از این منظر اینها میتوانند به حفظ امنیت کمک کنند. اما این میزان از تحت مراقبت بودن نیز ترسناک است.
مقالهای که در بالا، قسمتهایی از آن را نقل کردم در روزنامه ایرلندی «آیریش تایمز» چاپ شده و نویسندهاش ایرلندی - آمریکایی است. ایرلندیها یکی از گروههای قومی مهم بوستوناند. آمیختگی قومی، گسترش رسانهها و سهولت ارتباطات آن بسترهایی هستند که واقعهای مانند انفجار بوستون بر زمینه آنها اتفاق میافتد. واکنشی که نیروهای نظامی آمریکا نشان دادند در نگاه نخست با اتفاقی که افتاد نامتناسب به نظر میرسد. فراریان دو جوان بودند و صدها پلیس با زرهپوش و هلیکوپتر و تجهیزات مدرن دیگر در پی آنها. وقتی جوهر تسرنایف 19ساله را در حالی که از او خون زیادی رفته بود در قایقی در گوشه حیاط یکی از اهالی بوستون یافتند، این عدم تناسب نیروهای دو سو برجستهتر شد. اما شاید این واکنش نامتناسب، از وحشت و اضطرابی عمیقتر خبر میدهد، چراکه هر آن یکی از «ما» میتواند به «دیگری» تبدیل شود و شاید نمایش بزرگی که حکومت برای شهروندان ترتیب داده بود شیوهای بود برای اطمیناندادن به شهروند عادی که دولتشان بر اوضاع مسلط است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.