ایران و ترکیه از «عثمانی» تا «اردوغان»
روابط ایران و ترکیه همراه با تغییراتی که در دوران معاصر در جغرافیای سیاسی خاورمیانه ایجاد شده است، دستخوش تحولات زیادی بوده است. این روابط تا حد زیادی از مذهب شیعه و سنی در دو سوی مرز، روابط با اسراییل، مساله کردها و روابط دو کشور با شوروی سابق و غرب تاثیر پذیرفته است. ترکیه امروزی کشوری است بازمانده از تجزیه امپراتوری عثمانی که «آتاتورک» در آن اصلاحات سکولاریستی وسیعی انجام داد و امروز حزب اسلامگرای «عدالت و توسعه» در یک فرآیند دموکراتیک و با وجود تهدیدهای نظامیان در راس حکومت قرار گرفته است. در ادامه به تاریخچه روابط این دو کشور در دوران معاصر نگاهی خواهیم داشت. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، بیاعتمادی گستردهای از سوی حکومتهای لاییک منطقه از جمله ترکیه به نظام مذهبی ایران پدید آمد. این وضعیت باعث شد تا برخی از این کشورها گروههای اسلامگرا را بیش از پیش سرکوب و تحرکات آنان را زیر نظر گیرند. کارشناسان معتقدند در دوران جنگ ایران و عراق، ترکیه بیشترین سود از جنگ را از آن خود کرد. در طول جنگ هشتساله، با توجه به ناامنی موجود در خلیجفارس ایران بسیاری از مایحتاج خود را یا از ترکیه تهیه میکرد یا این
مایحتاج از طریق و مسیر ترکیه وارد کشور ما میشد؛ عراق نیز بسیاری از مایحتاج خود را از ترکیه میگرفت. شاید از همین بابت در دوران جنگ ایران و عراق، ترکیه با حفظ بیطرفی توانست از دو طرف درگیر سود ببرد.بعد از روی کارآمدن دولت «نجمالدین اربکان» در سمت نخستوزیر اسلامگرای ترکیه (از حزب رفاه) روابط دو کشور رو به بهبودی رفت و یخهای رابطه آرامآرام آب شد. او در زمان دولت هاشمی به تهران سفر کرد و قرارداد صادرات گاز ایران به ترکیه را امضا کرد که مهمترین رویداد در روابط دو کشور در دولت هاشمی بود. گرچه این وضعیت دیری نپایید و با قدرت گرفتن دوباره لاییکها در ترکیه روابط دو کشور باز هم وضعیت وخیمی یافت؛ وضعیتی که تا سال اول دولت سیدمحمد خاتمی نیز ادامه یافت. دولت سیدمحمد خاتمی هنگامی شروع به کار کرد که به جز ترکیه، کشورهای اتحادیه اروپا نیز روابط خود را با ایران قطع و سفرایشان را از کشور خارج کرده بودند. بهانه این قطع رابطه نیز دادگاه میکونوس بود. اما آنچه بیش از پیش بر شدت تنشها افزود پیگیری صدور بیانیهای در اجلاس سران سازمان کنفرانس اسلامی در تهران بود که در آن ترکیه به دلیل برقراری روابط گسترده سیاسی و
نظامی با اسراییل محکوم میشد. اما دیدار سران دو کشور در حاشیه اجلاس دی ۸ در قزاقستان از تنش میان طرفین کاست و دو کشور پس از چند سال سفیر مبادله کردند. در این دوران دولت «بلنت اجویت»، نخستوزیر لاییک ترکیه با مساله کردها مواجه شد و با اعزام نیروهای نظامی به مرز سوریه خواستار تحویل دادن «عبدالله اوجالان» رهبر حزب کارگران کردستان به ترکیه شد. امتناع سوریه از تحویل دادن وی، دو کشور را در آستانه درگیری نظامی قرار داد. دولت «سیدمحمد خاتمی» با میانجیگری میان طرفین نقش مهمی در کاستن از تنش داشت و این موضوع به عنوان نقطهعطفی در روابط میان دو کشور ثبت شد. گرچه ترکیه در نهایت با کمک آمریکا و رژیم صهیونیستی وی را دستگیر کرد و این موضوع جایگاه و اهمیت روابط با رژیم صهیونیستی را برای دولت ترکیه نمایان ساخت. پس از به قدرت رسیدن محمود احمدینژاد بر اساس قرارداد سهجانبهای بین ایران، ترکیه و برزیل بر سر مبادله سوخت هستهای بین این سه کشور توافق شد.برمبنای این توافق ایران سوخت 5/3درصدی تولید خواهد کرد و با انتقال به ترکیه، در زمان مورد نیاز، سوخت 20درصد مورد نیاز رآکتور تحقیقاتی تهران را از کشورهای عضو گروه وین دریافت
خواهد کرد.ترکیه در این دوره دارای دولتی اسلامگرا به رهبری «اردوغان» و «عبدالله گل» شده بود و همواره سعی میکرد که به عنوان یک میانجی بینالمللی بین ایران و اتحادیه اروپا و آمریکا عمل کند و طرفین را به حل دیپلماتیک این منازعه تشویق کند. ترکیه با این رویه سعی دارد از طرفی جایگاه خود را در خاورمیانه تقویت و از بروز جنگ در همسایگی خود جلوگیری کند و از طرفی با این مانور سیاسی، خود را برای عضو شدن دایم در اتحادیه اروپا مقتدر نشان دهد. البته در دو سال اخیر نیز به دلیل حمایت ترکیه از مخالفان دولت سوریه و حمایت ایران از دولت سوریه گاه دو طرف به صورت لفظی از هم انتقادهایی کردهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.