زیگموند فروید؛ زاده شدن زلزلهانگیز
بهنام اوحدی روانپزشک
امروز (ششم می) زادروز «زیگموند فروید» در شهر فرایبورگ، خواهرخوانده شهر من اسپهان است. «فروید» را در کنار «داروین»، «مارکس» و «اینشتین» چارچوب دگرگونساز سده بیستم میلادی میشناسند. «داروین» غرور غیرمنطقی آدمیان را با هویدا ساختن خویشاوندی آنان با جانوران بهلرزه درآورد و با بیان اینکه آدمی بسیار کمتر از آنچه میپندارد، ارباب خانه ذهن خویش است، این غرور نابجا را به زیر پرسش کشاند. «مارکس» بهگونهای نوین به سازوکار آدمی، اجتماع و اقتصاد نگریست و «اینشتین» به دل ریزذرهها و فراسوی زمان و مکان و کهکشان شتافت.
«فروید» گفته «هبل» را درباره خود گویا میدانست که «برخی آدمیان به دنیا میآیند تا خواب و سکوت دنیا را بر هم زنند». هنوز پس از 70سال از درگذشت او، بیشتر آنهایی که به روانپزشکی، روانشناسی، ادبیات، هنر، دین و فلسفه دلبستگی دارند، اشتیاق خواندن کتابها و نوشتههای «فروید» را دارند. برخی به او بهسان پیامآور بزرگ پیامآوران دنیای پسامدرن مینگرند. هیچ اندیشمند پهنه دانشهای انسانی حتی اندیشمندان یونانباستان نتوانستهاند بهسان «فروید» چنین دگرگونی ژرف و سترگی در زندگی آدمیان پدید آورند.
با این حال، «فروید» چه در هنگامه خود و چه اکنون مخالفان فراوان داشته و دارد؛ مخالفانی که بیشترشان آنچنان که باید و شاید بر آثار و آرای «فروید»، ژرفاندیشی و شکیبایی لازم را نداشتهاند و تنها به روایتهای دست چندم از اندیشههای او نگریسته یا گوش سپردهاند. انتشار کتابهای نقدآمیز و چالشانگیز «آینده یک پندار» و «موسی و یکتاپرستی» بر شمار مخالفان او افزود. «فروید» در واپسین جمله کتاب اسطورهزدای «آینده یک پندار» چنین مینویسد: «نه علم ما توهم نیست؛ اما این پندار که آنچه را که علم نمیتواند به ما بدهد، میتوانیم از جایی دیگر به چنگ آوریم، توهم است». «فروید» نوشتن این کتاب را رسالت واپسین خود میدانست و بر آرا و اندیشههای آن پافشاری داشت، اما به گفته «اولیور وندل هولمز»: «ذهن متعصب همانند مردمک چشم است؛ هرچه بیشتر نور بر آن بتابانید، تنگتر خواهد شد.»
هرچند بسیاری از الگوها و شیوههای روانکاوی در گذر دهههای گذشته دگرگون شده و مکاتب پرشماری در این راستا پدید آمدهاند، اما هنوز آرا و اندیشههای «فروید» درباره «من (خود) »، «ناخودآگاه»، «مکانیزمهای دفاعی»، «ویژگیهای منش و شخصیت» و... چیرگی ویژهای دارند. هنوز بسیاری از روانکاوان خود را «فرویدی» و «نئوفرویدی» برمیشمارند و از اصول روانکاوی او پیروی میکنند؛ اما حضور «فروید» در دنیای ادبیات، سینما، هنر، دین و فلسفه اگر داغتر و پررنگتر از روانکاوی و رواندرمانی نباشد، کمرنگتر هم نیست. با آنکه «فروید» به سینما خوشبین نبود و آن را دستاوردی ارزشمند برای آدمیان نمیدانست و فلسفه را هم «کار معدودی روشنفکر میدانست که فقط بحث میکنند و برآمد آشکاری از کارشان پدیدار نمیشود و دیگر آدمیان هم چیزی از این بحثها سر درنمیآورند.»
واقعیت هویدا این است که «فروید» و آثارش هر دو گیرایی و کشش ویژهای دارند. یورش مخالفان، نهتنها از این کیش چیزی نکاسته است، بلکه بسیار آن را افزون و گران نیز ساخته است. هر ممنوعیت و محدودیتی، حرص و طمع و آتش اشتیاق در پی دارد. ازاینرو نگرش و گرایش به «فروید» (همچون دیگر پیامآوران فرهمند (کاریزماتیک) با تندروی از این سو و آن سوی بام همراه بوده و خواهد بود. بسیاری او را میستایند و بسیاری او را میکوبند و این روند ادامه خواهد داشت. مهمترین نکتهای که باید در خواندن کتابهای «فروید» پیش چشم و ذهن نشاند، خوانش بیپیشداوری این کتابهاست؛ چه پیشداوریهای مثبت یا منفی خواننده را از راه به بیراهه خواهد کشاند. سخنی از اندیشمند هممیهنمان «ابوریحان بیرونی» در اینباره رهگشاست: «تعصب، چشمهای بینا را نابینا و گوشهای شنوا را ناشنوا میسازد و آدمی را به انجام دادن آنچه عقل باور ندارد، وامیدارد». بیگمان، در دهههای پیشرو پیامآوران دیگری در عرصه علوم انسانی و دانشهای محض گام به روزگار خواهند گذاشت، اما روزگار گام گذاشتن پیامآوران سترگ همچون «فروید»، «اینشتین» و... مدتهاست سپری شده است.
--------------------------------------------
ساده و کاربردی از کتاب «تمدن و ملالتهای آن»
سعید برآبادی: بعضی اسمها را در چندان زرورقی پیچانده و بالای تاقچه گذاشتهاند که انگار دست بردن به سمتشان تنها از عهده جمعیت کمی برمیآید. «زیگموند فروید» قطعا یکی از این اسمها و چهرههاست. مردی که بیش از صدسال از انتشار نخستین کتابش در حوزه روانکاوی میگذرد و هنوز گفتارها و فرضیاتش (که بسیاری به اثبات نیز رسیدهاند) میتواند کمک حال مردم ساده و آدمهای پیچیدهتر باشد. در یک دهه اخیر، با وجود همه آزمون و خطاها، ترجمههای فروید، سبکتر و قابلفهمتر شدهاند و از این رهگذر، مترجمها تمام سعیشان را کردهاند که زبان فروید را راحتتر در اختیار مخاطب قرار دهند. کتاب «تمدن و ملالتهای آن» فروید که اکنون شاید به چاپ هشتم نیز رسیده باشد، از این دست تلاشهاست که اتفاقا با ترجمه «محمد مبشری» نتیجه هم داده و میتواند یک راهنمای کوچک جیبی برای آدمهایی باشد که در جامعه در حال گذار ما با چالشهای روحی و روانیای دست و پنجه نرم میکنند که نمیدانند این دردها را به که بگویند. فروید در این کتاب جهان امروز را جهانی در تصرف تمدن معرفی کرده و میگوید که انسان چارهای جز تن دادن به تمدن برای ادامه بقا نداشته، اما تحت
کنترل قوانین همین تمدن محدود شده است. او زندگی را جدال «شدت عشق» و «شدت خشونت» معرفی میکند و میگوید آنچه که راهحل فردی مسایل در برابر فشار تمدن است، پیوستن به عشق است. او که از آوارگان آلمان هیتلری است وقتی که در حال خروج از کشور است، پیشبینی میکند که جنگجهانی دوم که بزرگترین جدال تاریخی میان شدت عشق و شدت خشونت تا آن زمان بوده، روند آینده را نشان بشر خواهد داد و خیلی زودتر از آنکه فروید بمیرد، جهانیان بهچشم خود دیدند که پیوستن به صفهای خشونت، تنها و تنها چیزی را که برای همیشه نابود میکند، عشق است. فروید با چنین نظریات سادهای است که میتواند از قفسههای بالای کتابخانه پایین بیاید و به ما کمک کند که زندگی انسانیتر داشته باشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.