|

پیوند نامیمون ارتش و فئودال‌های پاکستان

گل جمس حسین. کارشناس پاکستانی روابط بین‌الملل

پاکستان در سال 1947، پس از حدود 100 سال حکومت هندوستان استقلال یافته و به عنوان ملتی مستقل معرفی شد. هند، تحت رهبری فوق‌العاده نخست‌وزیر جواهر لعل‌نهرو، دست به اصلاحات ارضی وسیعی زد که به مالکیت فئودال‌ها بر زمین‌های وسیع پایان داد. همچنین در مدت نخست‌وزیری وی که نزدیک به 70سال طول کشید، نهرو کمک کرد تا سازمان‌های مردمسالار در کشور ایجاد و تقویت شوند و به ارتش اجازه دخالت در امور سیاسی را نداد. در پاکستان، پایه‌گذار مملکت یعنی محمدعلی جناح که نخستین رهبر کشور بود، یک سال پس از موجودیت پاکستان از دنیا رفت و ارتش قدرتمند کشور، به بهانه امنیت ملی، شروع به مداخله در امور سیاسی کرد. سپس در سال 1951 اولین نخست‌وزیر پاکستان، لیاقت‌علی‌خان که بهترین رهبر بعد از جناح بود، در طی سخنرانی در شهر راولپندی به ضرب گلوله کشته شد. معمای قتل وی هیچ‌گاه حل نشد. عده‌ای می‌گویند عوامل ارتش پاکستان که توسط ایالات متحده آمریکا پشتیبانی می‌شدند در این قتل شریک بودند. پس از قتل لیاقت‌علی‌خان یک خلأ رهبری در پاکستان ایجاد شد و بوروکرات‌ها و تکنوکرات‌هایی که توسط ارتش حمایت می‌شدند، قدرت را در دست گرفتند. اینها طبقه‌ای اشرافی بودند که پرورش یافته بودند تا به اربابان خارجی و سفیدپوست خود وفادار بوده و به مردم خود خیانت کنند. در سال 1958، فرمانده ارتش پاکستان، محمد ایوب‌خان، در طی یک کودتای نظامی قدرت را در دست گرفت. او نیروهایش را با فئودال‌های ثروتمند متحد کرد و طبقه جدیدی از صنعتگران را ایجاد کرد تا به او کمک کنند تا در قدرت باقی بماند. متاسفانه این صنعتگران تازه به دوران رسیده به جای اتخاذ یک تفکر مترقی، یک ذهنیت فئودالی را بسط دادند. در طول 60 سال ابتدای تاریخ پاکستان، ژنرال‌های ارتش به مدت 33 سال بر کشور حکومت کردند. آنها پول‌های زیادی - حدودا یک چهارم کل بودجه کشور را- برای تقویت نیروهای مسلح خرج کردند، در حالی‌که توجه کمی به آموزش، سلامت و مبارزه با فقر می‌کردند. این ژنرال‌ها همچنین به نهادهای مردمسالاری کشور مثل مجلس، قوه قضاییه و رسانه آسیب رساندند. آنها ازمجلس به عنوان ماشین تایید استفاده می‌کردند تا هر قانونی را تصویب کنند و قاضی‌ها مجبور بودند با هر ساز حاکمین برقصند. مفهومی به نام رسانه مستقل وجود نداشت و روزنامه‌نگارانی که سعی می‌کردند حاکمیت نظامی یا دخالت ارتش را به چالش بکشند هر کدام به طریقی تنبیه می‌شدند. بسیاری از آنها زندانی شده و بسیاری دیگر برای نجات جان خود از کشور گریختند. ژنرال ضیاءالحق از همه حاکمین نظامی پاکستان بدتر بود. او در یک کودتای نظامی در سال 1979 قدرت را به‌دست گرفت و اولین نخست‌وزیر منتخب مردم پاکستان یعنی ذوالفقار علی بوتو را که بسیار نزد مردم محبوب بود به‌دار آویخت. در طول 11 سالی که ضیاء در قدرت بود اوضاع کشور بدتر شد. او تمام نهادهای کشور، به جز ارتش را بسیار تضعیف کرد. در سال 1979 وی به جنگ آمریکا علیه شوروی در افغانستان پیوست و به آمریکا و عربستان سعودی اجازه داد مراسم مذهبی وهابیون را در سرتاسر پاکستان اجرا کنند. این مراسم خصوصا به منظور آماده کردن شبه‌نظامیان برای جنگ علیه ارتش شوروی در نزدیکی مرزهای افغانستان انجام می‌شد. آنها از این مراسم نه تنها برای دادن آموزش‌های نظامی به شبه‌نظامیان استفاده می‌کردند، بلکه به آنها ایدئولوژی مذهبی افراطی را می‌آموختند که سبب می‌شد آنها بقیه مسلمانان را به عنوان مسلمان حقیقی به شمار نیاورده یا حتی به آنها به چشم کافر نگاه کنند. برای نخستین بار در پاکستان، شیعیان توسط این نظریه‌پردازان مورد حمله قرار گرفتند. نه تنها شیعیان بلکه همه مسلمانان میانه‌رو دیگر نظیر صوفیان نیز مورد هجمه قرار گرفتند. ضیاء به منظور مشروعیت بخشیدن به حکومت نامشروعش، مجلسی را به مثابه ماشین تایید در سال 1985 تاسیس کرد. مجلس بیشتر با فئودال‌ها و صنعتگران پر شد. نمایندگان حقیقی مردم اجازه نداشتند به مجلس وارد شوند. این فئودال‌ها در طول حکومت انگلیسی‌ها بر شبه‌قاره هند شکل گرفته بودند. این فئودال‌ها در طول صد سال حکومت خارجی‌ها که به آنها زمین‌های وسیع مجانی می‌دادند، وفادار ماندند. بعد از اینکه انگلیسی‌ها منطقه را ترک کردند، این اشراف‌زادگان زمیندار به دنبال اربابان جدید می‌گشتند. حاکمان نظامی پاکستان تبدیل به اربابان جدید شدند. این فئودال‌ها که عادت به چاپلوسی‌کردن از انگلیسی‌ها داشتند شروع به چاپلوسی‌کردن از ژنرال‌های ارتش کردند. ایوب خان، ضیاءالحق و پرویز مشرف همگی از اشراف‌زادگان زمیندار و صنعتگران استفاده کردند تا تمرکزشان بر قدرت را حفظ کنند. سرانجام در سال 1988، ضیاءالحق که در تدارک بود تا برای 30سال بر پاکستان حکومت کند، در طی سقوط هواپیمایش به همراه 10تن از افسران عالیرتبه ارتش پاکستان از بین رفت. بسیاری معتقدند که آمریکا عامل این سقوط بود، چرا که واشنگتن از ضیاءالحق استفاده کرده بود تا بر شوروی پیروز شود، و زمانی‌که آمریکا در جنگ افغانستان پیروز شد، دیگر نیازی به ضیاءالحق در پاکستان نداشت. . مرگ ضیاءالحق این فرصت را به بی‌نظیر بوتو داد تا در انتخابات مجلس سال 1988 شرکت کرده و به‌رغم همه مشکلات به پیروزی برسد. بعد از 20ماه، بازماندگان ضیاءالحق علیه بی‌نظیر توطئه کردند و او را از قدرت برکنار کردند. ارتش از نخستین دولت نخست‌وزیر نوازشریف حمایت کرد. نواز شریف تحت دیکتاتوری ضیاءالحق پرورش یافته بود. اما آنها در یک کودتای بدون خونریزی در سال 1999 توسط ژنرال پریز مشرف به حکومت وی پایان دادند. حاکمیت نظامی ژنرال مشرف از 1999 تا 2008 نسبتا بهتر از حاکمان نظامی قبلی بود. اما او هم اشتباهات وحشتناکی مرتکب شد. در سال 2001 پاکستان به رهبری مشرف به آمریکا در جنگش موسوم به جنگ علیه تروریسم پیوست که آتش تروریسم و افراط‌گرایی را در مناطق قبیله‌نشین پاکستان در مرز افغانستان شعله‌ور کرد. همچنین مشرف اقدام به رویارویی با قضات مستقل کرد که در نهایت موجب سقوطش در سال 2008 شد. او آزادی کامل به رسانه‌ها داد و چند تغییر بسیار مهم در سیستم آموزش عالی پاکستان ایجاد کرد. امروزه بیشتر از صد کانال تلویزیونی در پاکستان وجود دارد که تقریبا 40 کانال اختصاص به شبکه‌های خبری دارد. مردم پاکستان دیگر به جای تماشای برنامه‌های سطح پایین برنامه‌های پرمحتوا تماشا می‌کنند. این روند چنان آگاهی را بین مردم ایجاد کرد که گرچه حکومت آصف علی زرداری احتمالا در طی 25‌سال گذشته بدترین حکومت بوده، اما هیچ ژنرالی جرات نکرده حکومت منتخب مردم را با کودتا از میان بردارد. برای نخستین بار در تاریخ پاکستان یک حکومت منتخب مردم توانسته دوره خود را تکمیل کند و پاکستان در 11 می‌ امسال تحت حاکمیت حکومت موقت، انتخابات برگزار خواهد کرد. رسانه‌های آزاد پاکستان یک کار فوق‌العاده دیگر هم کردند: آنها سیستم دوحزبی پاکستان را از بین برده و نیروی سومی هم معرفی کردند؛ تحریک انصاف پاکستان امران خان. تحریک انصاف در حال حاضر تبدیل به دومین حزب سیاسی محبوب در کشور شده است. موضع‌گیری جسورانه امران خان علیه سیاست‌های آمریکا و تلاش او برای برقراری قانون، عدالت، برابری و از بین‌بردن فساد موجب شده تا بین مردم پاکستان محبوب شود. مردم زیادی دست از طرفداری حزب مردم آصف‌علی‌زرداری و مسلم لیگ نواز شریف برداشته و به تحریک انصاف پاکستان می‌پیوندند. و تصورش هم سخت است که پاکستان چه میزان به‌دلیل وجود قضات مستقل و رسانه‌های آزاد در طی چند سال گذشته تغییر کرده به طوری که در حال حاضر آخرین حاکم نظامی پاکستان یعنی مشرف به جرم نقض قوانین در طی دوران حکومتش دستگیر شده و زمانی‌که مشرف در جلسه دادگاهش حاضر می‌شود، وکلا و دیگر فعالان طرفدار مردمسالاری علیه وی شعار سر می‌دهند. با توجه به سرنوشت مشرف چه کسی جرات می‌کند علیه حکومت‌های مردمی دست به کودتا بزند؟ آینده دموکراسی در پاکستان روز به روز روشن‌تر می‌شود و به نظر می‌رسد که دوران کودتاهای نظامی در این کشور به سر آمده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.