|

ویژگی‌ها و توانایی‌های هواپیمای خورشیدی «آفر» درگفت‌وگو با سرپرست عوامل سازنده آن

آفرین به آفرینندگان «آفر»

زینب همتی، سلیمان فرهادیان . عكس از آلبوم تیم سازنده پهپاد «آفر»

آفرین به آفرینندگان «آفر»
فروردین‌ماه گذشته مرحله پایانی «سومین دوره مسابقات کشوری طراحی و ساخت هواپیمای بدون‌سرنشین» با میزبانی پژوهشکده شهیدرضایی دانشگاه صنعتی شریف در فرودگاه آبیک برگزار شد و طی این مسابقات 16 تیم راه‌یافته به مرحله پایانی به رقابت با یکدیگر پرداختند. در این مسابقات که تیم‌هایی از دانشگاه‌های صنعتی شریف، شهیدچمران اهواز، دانشگاه مالک‌اشتر، بوشهر و دانشگاه‌ آزاد شعبه‌های رودهن، کرج، علوم تحقیقات تهران، شهرری و نجف‌آباد در آن حضور داشتند، تیم «شبح» از دانشگاه شهیدچمران اهواز مقام نخست و تیم «متین» از دانشگاه بوشهر مقام سوم را کسب کردند. هواپیمای «آفر» ساخت دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی قزوین نیز که برای نخستین‌بار در این دوره از مسابقات شرکت کرده بود، موفق به کسب مقام دوم مسابقات شد. نکته جالب آنکه «آفر» اولین پهپاد خورشیدی است که توسط دانشجویان ایرانی ساخته شده است. به مناسبت اعلام نتایج این دوره از مسابقات و کسب رتبه دوم توسط هواپیمای «آفر»، با «پیام خلج» سرپرست تیم سازنده این هواپیما گفت‌وگو کردیم که از نظرتان می‌گذرد. ‌ اول از همه از اینجا شروع ‌کنیم که «آفر» به چه معناست؟ «آفر» به معنای زبانه‌های خورشید یا شراره‌های خورشیدی است. از آنجا که این پهپاد ما خورشیدی است خواستیم نامی را انتخاب کنیم که به نوعی با موضوع کار ما هم تناسبی داشته باشد. ‌ اگر امکان دارد درباره پیشینه طراحی و ساخت پهپاد در دانشگاه آزاد قزوین توضیحاتی ارایه دهید؛ یعنی چه شد که دانشجویان دانشگاه قزوین به فکر افتادند که پهپاد بسازند؟ دانشگاه آزاد قزوین یک مرکز تحقیقات دارد که در آن مرکز تحقیقات چند گروه علمی فعالیت می‌کنند. یکی از این گروه‌های علمی گروه روباتیک MRL است که در زمینه ساخت روبات‌ها فعالیت می‌کند. گروه دیگر، مرکز تحقیقات خودرو و مکانیک است که در آن چهار تیم کار می‌کنند که یک تیم خودرو الکتریکی و خودرو هیبریدی ساخته و مقام اول کشور را کسب کرده، یک تیم ماشین خورشیدی ساخته که سال گذشته در مسابقات جهانی استرالیا مقام هفدهم را کسب کرد (که در آن مسابقات MIT آمریکا شانزدهم شد)، یک تیم هم در مورد ساخت هواپیمای خورشیدی بدون سرنشین است که ما در آنجا کار می‌کنیم. وقتی کسی در جایی قرار گیرد که همه برای رسیدن به هدفی تلاش می‌کنند، آن فرد هم علاقه‌مند می‌شود که مشارکت کند. معمولا در توصیف یک مدرسه خوب می‌گویند آنجا جَوَش خوب است، یعنی همه درس می‌خوانند و در نتیجه همه دانش‌آموزان تشویق می‌شوند که درس بخوانند. ماجرای شکل‌گیری تیم ما در دانشگاه هم به این صورت بود که دیدیم دانشگاه ما چنین امکاناتی دارد و دانشجویان با علاقه‌مندی پیگیر کارهای تحقیقاتی بودند، ما هم به کار تحقیقاتی علاقه‌مند شدیم. ما زمینه‌ای را انتخاب کردیم که به‌نظر خودمان کشور بیشتر به آن نیاز داشته باشد و شاید ما بتوانیم در این زمینه کمکی کنیم. به همین دلیل بود که ما هواپیمای بدون‌سرنشین را انتخاب کردیم. چون هم موضوع روز است و هم می‌توانیم با تحقیقات در این زمینه به کشورمان کمک کنیم. همان‌طور که خودتان هم می‌دانید صنایع کشور زمانی پیشرفت می‌کنند که دانشگاه‌های کشور پیشرفت کنند. می‌دانستیم که در ایران چندین دانشگاه در زمینه هواپیماهای بدون‌سرنشین فعالیت می‌کنند، اما کسی یا گروهی در زمینه هواپیمای خورشیدی بدون ‌سرنشین کار نمی‌کرد. به همین دلیل به این سمت کشیده شدیم که هواپیمای خورشیدی بدون‌سرنشین بسازیم. هدفمان هم این بود که اولین دانشگاهی باشیم که این کار را می‌کنیم و امیدوارم در سال‌های بعد، دانشجویان دیگر و دانشگاه‌های دیگر، کارمان را ادامه دهند و در نهایت بتوانیم به جاهای خوبی برسیم. البته ناگفته نماند تیم خودرو خورشیدی ما هم در خورشیدی بودن هواپیمای ما بسیار الهام‌بخش بود. ‌ برای ساخت یک هواپیمای بدون‌سرنشین یا یک پهپاد چند گروه باید با یکدیگر همکاری کنند، یعنی چند تیم در ساخت این هواپیما نقش داشتند؟ یک پهپاد معمولا سه یا چهار قسمت اصلی دارد که برای ساخت آن هم به همین تعداد گروه یا تیم نقش دارند. البته اینکه دقیقا سه یا چهار تیم داشته باشد به زیرسیستم‌ها بستگی دارد. تیم ما از گروه مکانیک، گروه الکترونیک و گروه کامپیوتر تشکیل شده بود. البته هر کدام از این گروه‌ها یک سرپرست داشتند و من هم به‌عنوان سرپرست کلی در خدمت تیم بودم. ‌ کار طراحی هواپیما به چه صورتی است و از مرحله شکل‌گیری ایده تا طراحی و ساخت یک هواپیما چه مراحلی را باید طی کرد؟ برای شروع کار طراحی اول باید ببینیم این هواپیما قرار است چه ماموریت‌هایی را انجام دهد، مثلا می‌خواهد کار شناسایی کند یا کار عسکبرداری و مواردی مثل این را انجام دهد یا می‌خواهد محموله‌ای را با خود حمل کند یا موارد دیگر، پس بر اساس کاری که قرار است هواپیما انجام دهد، به سامانه فکر می‌کنیم. در اولین مرحله گروه مکانیک، کارش را شروع می‌کند و ساختار مکانیکی آن را طراحی می‌کند. البته هم‌اکنون چندین طرح برای هواپیماها وجود دارد (مثل بال در بالا یا پایین یا دم هواپیما وی‌شکل یا تی‌شکل باشد) که هر کدام مزیت‌های خاص خود را دارند. در ادامه راه نیز گروه الکترونیک بر اساس همان ماموریت‌هایی که قرار است هواپیما انجام دهد و به بیان دیگر بر اساس انتظاراتی که ما از هواپیما داریم، کار طراحی مدارهای الکترونیک را آغاز می‌کند. ‌ کارهای عملی گروه شما از چه زمانی شروع شد؟ گروه در بهار سال ۸۸ شکل گرفت و پس از آن ایده و طراحی‌های مربوط به پهپاد آغاز شد. ابتدا کار تامین قطعات و سوار کردن را شروع کردیم و طی مدت دو ماه شکل اولیه پهپاد طراحی شد. در شهریور ۸۹ اولین پهپاد را ساختیم و طی مراسمی از آن رونمایی کردیم. در مرحله بعدی تصمیم گرفتیم پهپاد را طوری ارتقا دهیم که از نور خورشید به‌عنوان منبع انرژی استفاده کند. البته چون امسال مسابقات دانشگاهی شریف را پیش‌رو داشتیم که در این مسابقات سرعت و قدرت هواپیما لحاظ می‌شود و نوع انرژی مصرفی هیچ برتری ایجاد نمی‌کند، تصمیم گرفتیم در پروژه خورشیدی متوقف کنیم و فقط به ارتقای سرعت و قدرت پهپاد فکر کنیم تا بتوانیم عنوان برترین پهپاد را در این مسابقات کسب کنیم. ‌ چطور شد که تصمیم گرفتید پهپاد خورشیدی طراحی کنید؟ برتری هواپیماهای خورشیدی نسبت به سایر هواپیماها این است که به انرژی، هزینه و نیروی انسانی به‌مراتب کمتری نیاز دارد و این موضوع، مزیت بسیار مهمی است. در حقیقت این هواپیماها، قدرت مانور طولانی‌مدت را در ارتفاع‌های بسیار بالا دارند و به دلیل همین ویژگی است که از آنها برای جمع‌آوری اطلاعات مختلف استفاده می‌کنند. البته هواپیماهایی که از انرژی خورشیدی برای حرکت استفاده می‌کنند، به موتورهایی با قدرت و سرعت به‌مراتب کمتری نیاز دارند. در این نوع هواپیماها مداومت پروازی بالا ملاک برتری موتور است. ناگفته نماند ایده استفاده از پهپاد خورشیدی در ایران، اولین‌بار در گروه دانشجویی ما مطرح ‌شد و ما در این زمینه تجربه خاصی نداشتیم به همین دلیل هم هست که ساخت این پهپاد به مراتب سخت‌تر از انواع متداول آن است. ‌ گفتید هر گروه بر اساس هدفی که دارد، هواپیمایش را به‌گونه خاصی طراحی می‌کند. هدف شما از طراحی هواپیما چه بود و برای دستیابی به این منظور، چه عواملی را مدنظر قرار دادید؟ ما می‌خواستیم هواپیمایی بسازیم که چند ویژگی مهم داشته باشد، در وهله اول توان پرواز در ارتفاعات زیاد را داشته باشد، در وهله دوم مدت پروازی زیادی داشته باشد. ما سعی کردیم بر اساس این شاخص‌ها و عوامل تاثیرگذار، هواپیمایمان را طراحی کنیم. ‌ پس درباره ارتفاع و زمان پرواز هواپیمایتان بیشتر توضیح دهید. ارتفاع پرواز هواپیما ممکن است بسیار متفاوت باشد و همین نکته هم ممکن است در کارآیی تاثیر زیادی بگذارد. ما هدفمان این بود که هواپیما در ارتفاع 2‌هزارمتری پرواز کند. در این حالت معمولا نمی‌توان هواپیما را با چشم دید. در این حالت موضوع‌های بسیاری مطرح می‌شود، مثل پرواز خارج از دید، ایستگاه‌های زمینی و بسیاری موضوعات و مشکلات دیگر. برای مثال چون هواپیما خارج از دید است و نمی‌توان آن را با چشم دید، باید آن را مانیتور کرد؛ یعنی بر اساس اطلاعاتی که از محیط به دست می‌آوریم، هواپیما را هدایت کرد. مدت پرواز هم بین دو تا سه ساعت مطرح است. ‌ با توجه به اینکه هواپیمای شما خورشیدی است، چرا مدت پرواز آن دو تا سه ساعت است، یعنی چرا نمی‌تواند در تمام طول روز پرواز کند؟ درست است که هواپیما خورشیدی است، ولی این‌گونه نیست که به منبع نامحدودی دسترسی داشته باشیم. برای مثال یکی از مهم‌ترین اجزای هواپیماهای خورشیدی، باتری‌هاست که به دلیل تحریم‌ها به آنها دسترسی نداریم و به همین دلیل سعی کرده‌ایم از باتری‌های موجود و در دسترس، با بهترین کارآیی استفاده کنیم. به همین دلیل است که می‌گویند محدودیت باعث خلاقیت می‌شود، چون ما مجبور می‌شویم برای مثال هواپیمایمان را آن‌قدر بهینه کنیم که حتی با امکانات کم هم بتواند با بهترین‌ها رقابت کند. ‌ بالاخره جوابم را نگرفتم که چرا هواپیمای خورشیدی محدودیت پرواز دارد؟ درست است که هواپیمای ما خورشیدی است، اما باتری باید در زمان خورشید، فول‌شارژ شود تا زمانی که به دلایل جوی، نور خورشید به هواپیما نرسد، انرژی و توان لازم برای ادامه پرواز را فراهم کند. البته کارهایی مانند اوج گرفتن، مواجهه با بادها یا رودررو شدن با چاله‌های هوایی، مقدار زیادی از توان باتری را مصرف می‌کند. ‌ ولی برخی کشورها، هواپیماهایی ساختند که مدت پروازشان بسیار بیشتر بود. البته. ناسا هواپیمایی ساخته به نام «هلیوس». ماموریتی برای این هواپیما در نظر گرفتند به نام سفر بی‌بازگشت. هدفشان این بود که هواپیما پنج سال مداوم پرواز کند. رسیدن به این هدف البته دشوار است و به منابع مالی و تجربه و دانش زیادی نیاز دارد. یا هواپیمای «سولار ایمپالس» نیز قرار بود دور اروپا پرواز کند. بسیاری از کشورها در این زمینه تجربه دارند، ولی بیشترین و بهترین هواپیماهای خورشیدی را آمریکا و سوییس ساخته‌اند. ‌ فرق هواپیمایی که شما ساختید با هواپیماهای مدل (که کسی آنها را با کنترل از راه دور هدایت می‌کند) چیست؟ برای مثال آیا هواپیمای شما می‌تواند فیلم و تصویرهایش را آنی و همزمان بفرستد یا در مقصد ماموریتی انجام دهد؟ هواپیمای مدل با پهپاد تفاوت‌های زیادی دارد. برای مثال تا زمانی که هواپیما در دید باشد، کاربر می‌تواند آن را هدایت کند، اما هواپیمای ما از دید خارج می‌شود، اما همچنان در کنترل ماست و ما می‌توانیم آن را هدایت کنیم. این هواپیما می‌تواند عکس آنی بفرستد. البته در صورتی که در ارتباطات، مشکلی پیش بیاید، می‌تواند عکس و فیلمش را ذخیره کند و پس از فرود این اطلاعات را عرضه کند. اما یک نکته جالب اینکه این هواپیما به سیستم خلبان خودکار مجهز است که خود دانشجویان دانشگاه ما طراحی کردند. ویژگی این سیستم این است که برای مثال اگر یکی خواسته باشد هواپیما را بدزدد، یا اگر به هر دلیلی ارتباطش با مرکز اصلی فرماندهی قطع شد، دور بزند و در یکی از پایگاه‌هایی که از قبل برایش تعریف شده به زمین بنشیند. ‌ اینکه زمانی ارتباط قطع شود و هواپیما می‌تواند برگردد، قابل‌درک است، اما اینکه اگر هواپیما را دزدیدند، هواپیما بتواند برگردد کمی عجیب است. در این مورد بیشتر توضیح دهید. این موضوع به نوع برنامه‌نویسی سیستم‌های الکترونیک و کامپیوتری هواپیما ربط دارد که ساده و خلاصه‌اش، این می‌شود که نوع سیگنال‌هایی که به هواپیما می‌رسد از قبل تعریف شده است. به هواپیما هم می‌گویند هر سیگنالی که غیر از اینها باشد، سیگنال نادرست است و هواپیما به یکی از پایگاه‌هایی که از همه نزدیک‌تر است، برمی‌گردد. البته انجام چنین کاری و طراحی این سیستم‌ها بسیار دشوار است و ما هم نتوانستیم این کار را صددرصد انجام دهیم اما هواپیمای ما سیستم اتوپایلوت یا خلبان خودکار دارد و خودش می‌تواند بدون هدایت خلبان فرود بیاید. ولی در برنامه‌های بعدی ما هست که در آینده هم چنین کاری کنیم. ‌ با این توضیحات، کدام ویژگی هواپیمای شما برجسته‌تر است که آن را از هواپیماهای دیگر متمایز می‌کند؟ مهم‌ترین ویژگی هواپیمای ما خورشیدی بودن آن است. البته ما سعی کردیم در طراحی بدنه هواپیما، سیستم‌های الکترونیک و کامپیوتر و سیستم اتوپایلوت هم نوآوری‌هایی داشته باشیم. البته تاکید می‌کنم که سیستم اتوپایلوت در بازار وجود دارد، اما اعضای گروه ما یک‌بار دیگر آن را نوشتند. البته برای کاهش مصرف انرژی، سعی کردیم تا جای ممکن هواپیما آیرودینامیک باشد. البته در برخی از قسمت‌ها از طراحی هواپیماهای دیگر هم الگو گرفتیم. ‌ برد هواپیمای شما به لحاظ ارتباطی چقدر است؟ برد نظری آن حدود 11کیلومتر است، ولی ما بیش از دوکیلومتر امتحان نکردیم چون در مراحل ساخت هستیم و پول و انرژی و وقت بسیاری برای آن هزینه کردیم، نخواستیم اتفاقی برایش بیفتد. ‌ هزینه‌ ساخت هواپیما چقدر بود؟ واقعیت این است که دقیقا نمی‌دانم چقدر برای هواپیما هزینه شد، چون همه هزینه‌های آن را دانشگاه پرداخت کرده است. ‌ آیا مشابه کاری را که شما انجام می‌دهید، در سازمان‌ها و نهادهای نظامی و غیرنظامی دیگر هم انجام می‌شود؟ از دستاوردهای آنان چه اطلاعاتی دارید؟ البته مشابه کار ما را نهادهای نظامی دیگری هم انجام می‌دهند، اما در اینجا باید به نکته مهمی اشاره کنم و آن اینکه مهم‌ترین ویژگی طرح ما این است که از صفر تا صد کار را دانشجویان انجام دادند. در عین حال بر اساس اطلاعاتی که ما داریم، تا امروز هیچ گروهی در ایران مطالعه و ساخت پهپاد خورشیدی را آغاز نکرده و این یک نقیصه بزرگ است. البته ممکن است طرح‌هایی وجود داشته باشد که به دلیل نظامی بودن یا دلایل دیگر و بر اساس صلاحدید مسوولان و شرایط نظامی کشور بیان نشود. اما آنچه که از شواهد و اطلاعات در دست برمی‌آید، این است که چنین طرحی در کشور دست‌کم در میان نهادهای علمی- ‌پژوهشی کشور مانند دانشگاه‌ها شروع نشده است. ‌ اکنون که این هواپیما ساخته شده و عملکرد آن هم قابل قبول بوده، چه کاربردهایی می‌توان برای آن در نظر گرفت؟ کاربردهای این هواپیماها بسیار متنوع است و از آنها می‌توان در عملیات شناسایی و گشت‌زنی استفاده کرد. بسیاری از کشورها از چنین هواپیماهایی برای مراقبت از مرزها یا جنگلبانی، امدادرسانی و کارهای مشابه این، بسیار استفاده می‌کنند. با توجه به اینکه هواپیما در سرعت‌های کم هم پرواز می‌کند، می‌تواند کار شناسایی را به‌خوبی انجام دهد. برای مثال در روزهای گذشته چندین نقطه از کشورمان دچار زمین‌لرزه شد که همین حادثه، ویرانی‌های زیادی به بار آورد. نکته مهم این است که در ساعت‌های اولیه زلزله، نمی‌توان برآورد دقیقی از شدت، پیامدها و ویرانی‌های حاصل از آن داشت. اما اگر بتوان یک هواپیمایی شناسایی و تجسسی از این نوع را به خدمت گرفت، در زمانی بسیار کم می‌توان مناطق تخریب‌شده را شناسایی و نیروهای امدادی را به آن مناطق اعزام کرد. به هر حال از آنجا که، در هنگام زلزله سیستم‌های ارتباطی متداول مانند تلفن و موبایل قطع می‌شود، می‌توان با استفاده از چنین سیستم‌هایی، به‌راحتی نیروهای امدادی را به مناطق حادثه‌دیده اعزام کرد. در جنگلبانی و شکاربانی هم کاربردهای زیادی دارد. علاوه ‌بر این در مرزبانی، بازرسی خطوط لوله نفت و گاز، همچنین کنترل ترافیک در شهری مانند تهران و مقاصد نظامی نیز کاربردهای بالقوه زیادی دارد. ‌ طرح‌های آینده‌تان چیست؟ ما طرح‌های بسیاری داریم برای آینده از جمله اینکه می‌خواهیم طرح‌های موجود را تکمیل کنیم، از جمله سیستم اتوپایلوت را کامل کنیم. نمی‌خواهیم دیگران بگویند کسانی آمدند و بودجه‌هایی را خرج کردند و رفتند و کارشان هیچ نتیجه ماندگاری نداشت، بلکه می‌خواهیم تا جایی که امکان دارد کار را جلو ببریم. ‌ در پایان اگر سخنی هست، بفرمایید. در پایان می‌خواهم از زحمات خانواده‌هایمان تشکر کنم که بسیار حمایتمان کردند، از زحمات مجموعه دانشگاه و در راس امور جناب دکتر «موسی‌خانی» ریاست دانشگاه که اگر حمایت‌های ایشان نبود، این پروژه به سرانجام نمی‌رسید، از آقای دکتر «اکبری» استاد محترم راهنمای تیم و از زحمات جناب مهندس «زیارتی» که کمک‌های ایشان بسیار کمک‌کننده بود و آقای دکتر «شریفی» که از حامیان گروه بودند و خلبان‌های عزیز گروه جناب «هادی رجبی» و «علیرضا هژبری» که کمک‌های بسیار زیادی را به گروه کردند، تشکر فراوان را دارم. ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- از فراز ابرها هواپیمای بدون‌سرنشین دانشگاه آزاد اسلامی قزوین، قدرت پرواز در ارتفاع بالا را دارد و می‌تواند‌ فیلمبرداری و عکاسی کند و این فیلم و عکس را به صورت آفلاین و آنلاین ارسال کند. از هواپیمای بدون‌سرنشین «آفر» می‌توان برای بازرسی خطوط لوله نفت و گاز، کشف و اکتشاف در مرزها و مقاصد نظامی استفاده کرد. درباره ویژگی‌های فنی هواپیمای «آفر» می‌توان گفت که این هواپیما 18کیلو وزن دارد، طول هواپیما نیم‌متر و پهنای بال آن نیز سه‌ونیم متر است. بدنه «آفر» از کامپوزیت و چوب ساخته شده و می‌تواند با سرعت صدکیلومتر در ساعت پرواز کند. گفتنی است برای ساخت اولین هواپیمای بدون‌سرنشین در دانشگاه آزاد اسلامی قزوین، 11دانشجو در رشته‌های مکانیک، کامپیوتر و برق با یکدیگر همکاری کردند. اعضای گروه مکانیک: پیام خلج، محمد سعادتمند، علی پورحسین، رضا کاسی‌پور اعضای گروه الکترونیک: علیرضا ململی، جمال صالحی، ابوذر فلاح، محیا لطفیان، پارسا ملک‌پور اعضای گروه کامپیوتر: محمد آرمون، وحید چمرلو.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.