آزادی مطبوعات و اخلاق حرفهای روزنامهنگاران
احمد میرعابدینی
دکتر کاظم معتمدنژاد، پدر علم ارتباطات در ایران، همهساله، به مناسبت روز آزادی مطبوعات، از طریق این رسانه، پیامی منتشر میکند. امسال، این توفیق نصیب نشد که در این زمینه، یادداشت مشخص و مستقلی از ایشان دریافت کنیم. با این حال، برای بهرهگیری از رویکرد ایشان در صفحه مناسبتی این روز، به یادداشتی کوتاه از میان نوشتههایشان بسنده کردیم. امید که این گزینش مورد پسند استاد ما روزنامهنگاران نیز باشد.
مطبوعات اولین وسیله ارتباط جمعی است که بر ایجاد قوانین اساسی تاثیر گذاشته است و ترویج دموکراسی سیاسی و افکار عمومی از یک طرف و در مقام آزادی اطلاعات و حق استفاده از آزادی و حق استفاده از انتقاد از طرف دیگر، نقش داشته است. در این راستا تجربیات کشورهای جهان و تجربیات کشور خودمان را باید مطرح کنیم تا در قالب آنها به بررسی بیشتر و بحث بپردازیم.
از لحاظ تاریخی، بعد از تحولاتی که در غرب پدید آمد، نظامهای جدیدی به وجود آمدند که با نظامهای گذشته متفاوت بودند. نظامهای استبدادی بهتدریج از میان رفتند و نظامهای معروف به لیبرال جای آنها را گرفتند و کمکم تحتتاثیر شرایطی که در دنیای قرن 19 و قرن 20 وجود داشت، این اندیشهها و این اصول از غرب به سایر کشورهای دنیا نیز سرایت کردند و جهانگیر شدند و امروز به عنوان ارزشهای جهانی و بینالمللی شناخته و به کار گرفته میشوند و کشورهای دیگر و از جمله ایران هم از حدود 120 سال پیش این تجربهها را دنبال کردهاند و تا به حال نیز در دو مقطع تدوین و تصوب قانون اساسی آنها را تجربه کردهاند. (مصاحبه با روزنامه جمهوری اسلامی ایران، 26/9/1374).
مطبوعات در محیط استبدادی غرب تاسیس شدند و متاسفانه در کشور ما نیز نخستین روزنامهها در شرایط استبداد پدید آمدند. در کشورهایی نظیر کشور ما، علاوه بر شرایط استبدادی که در غرب وجود داشت، معایب دیگری نیز بود. در ایران، در شرایط استبدادی و در دوره قاجار انتشار مطبوعات در شکل استبدادی دولتی، در شرایطی آغاز شد که حدود 200سال از انتشار نخستین مطبوعات استبدادی در غرب گذشته بود و این کشورها از انتشار مطبوعات در شکلها و مراحل دولتی و آرمانی گذشته و وارد عصر مطبوعات تجارتی شده بودند.
تحولات سالهای اخیر در جهت بهبود و گسترش آزادی مطبوعات در سطوح ملی و بینالمللی، ضرورت هماهنگی بیشتر قوانین و مقررات قدیمی مربوط به تاسیس و اداره روزنامهها و مجلهها و نیز ضوابط قانونی حاکم بر مندرجات آنها با مبانی حقوقی جهانی این آزادی را پدید آوردهاند. (حقوق مطبوعات، خبر یکم، 1379: 15)
در سطح ملی، با افزایش تعداد روزنامهها و مجلهها در دوره پس از پایان جنگ تحمیلی عراق علیه ایران و بهویژه بعد از انتخابات هفتمین دوره ریاستجمهوری در خردادماه 1376 و همچنین گوناگونی بینشهای اجتماعی و فرهنگی نشریات، شرایط مساعدتری برای فضای عمومی مطلوب فعالیتهای مطبوعاتی فراهم شدهاند، بهگونهای که تحتتاثیر این شرایط، توجه به تحکیم و تقویت حاکمیت قانون برای حفظ و حراست آزادی مطبوعات فزونی یافته است. (همان، ص15)
در بهار و تابستان 1374، به دنبال پیشنهاد یک طرح جدید قانون مطبوعات در مجلس شورای اسلامی و همچنین در بهار و تابستان 1378، در پی ارایه یک طرح اصلاح قانون مطبوعات در مجلس مذکور، تجزیه و تحلیلها و ارزیابیهای فراوانی از طریق گردهماییها، مقالهها و مصاحبههای روزنامهنگاران و سیاستمداران درباره آنها صورت گرفت و ایرادها و انتقادهای بسیاری علیه آنها مطرح شد. بیشترین اعتراضها به نظارتجویی و محدودسازی بیش از پیش دولتی بر فعالیتهای موسسات مطبوعاتی و عملکردهای روزنامهنگاری بهصورت مندرج در مفاد مختلف این طرحها مربوط میشدند. بررسی مقایسهای این عکسالعملها و اظهارنظرها نشان داد که بسیاری از صاحبنظران و منتقدان و حتی عده زیادی از نمایندگان مجلس و مسوولان مملکتی، طرحهای یاد شده را با روند کلی، بهبود فضای عمومی روزنامهنگاری و پیشرفت نسبی آزادی مطبوعات و حمایت قانونی آن در چند سال اخیر، هماهنگ نمیدانند و خواستار دگرگونی ساختاری و رفع ایرادهای اساسی قانون مطبوعات کنونی و نهادی شدن اصل آزادی تاسیس و فعالیت نشریات دورهای و ضابطهمندی محدودیتهای آن برپایه مبانی حقوقی آزادی مطبوعات بهصورت معمول در اغلب
کشورهای جهان شدهاند. (همان، 1379: 16)
درباره میثاق اخلاق حرفهای روزنامهنگاران نیز باید یادآوری کرد که روزنامهنگاران، ناظران آگاه جامعه و نمایندگان افکار عمومی و دارای حقوق و مسوولیتهایی هستند. حقوق و مسوولیتهای بسیاری از مشاغل را قانون مشخص میکند اما شغل روزنامهنگاری ویژگیهایی دارد که مسوولیتها و تعهدهای آن را تنها براساس میثاق اخلاقی و وجدانی میتوان تعریف و تعیین کرد. به همین سبب، بسیاری از روزنامهنگاران میثاق اخلاق حرفهای برای این شغل تدوین میکنند یا میثاقهای موجود را ارتقا میبخشند.
حق آزادی عقیده و بیان، بر مبنای میثاق بینالمللی حقوق سیاسی و مدنی و قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، یکی از حقوق بنیادی انسانی است و شرایط و حدود آن با توجه به حقوق عمومی و مبانی اسلام، به موجب قانون مشخص میشود.
رسالت اجتماعی روزنامهنگاران در آگاهی به وقایع و مسایل زندگی عمومی، انعکاس برخورد عقلایی اندیشهها و شناخت عقاید همگانی و تشریح و تفسیر و انتقاد آنها،
بر حق بنیادی مذکور استوار است.
آزادی روزنامهنگار برای دستیابی به اخبار و اطلاعات و انتقال و انتشار آنها، ضرورتا دارای محدودیتهایی است که خود وی باید به رعایت آنها متعهد و مسوول باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.