بنلادن شکار شد «القاعده» پوستاندازی کرد
اردشیر زارعقنواتی
زمانی که کماندوهای آمریکایی در اولین ساعات بامدادی روز دوم ماه می سال 2011 با یورش به خانه در«ابیتآباد» در حومه اسلامآباد با کشتن «بنلادن» رهبر جنبش القاعده به یک دهه کابوس خود پایان دادند، کمتر کسی باور داشت که این جنبش تروریستی بعد از قتل «شیخالشیوخ» خویش قویتر از قبل در تحولات منطقه و بینالمللی حضور داشته باشد. با استراتژی شکار رهبران القاعده و طالبان با کار اطلاعاتی، یورشهای کماندویی و عملیات هواپیماهای بدونسرنشین آمریکایی «باراکاوباما» برخلاف سلف خود نشان داد که این نوع عملیات در مقایسه با ورود به جنگهای بزرگ چون جنگ افغانستان و عراق مقرون به صرفهتر است. طی دو سالی که از قتل بنلادن میگذرد، آمریکا و متحدین بینالمللی و منطقه آن در جنگ با تروریسم توانستهاند رهبران بزرگ دیگری از جنبش القاعده را در پاکستان، افغانستان، یمن، الجزایر، مالی، نیجریه و سومالی به قتل رسانده و بهلحاظ فیزیکی به القاعده ضربات جبرانناپذیری وارد کنند. بعد از شوک اولیه در خصوص قتل بنلادن که خوشبینانه تصور میشد جنبش تروریستی القاعده در هم فروپاشد، به لحاظ میزان انعطافپذیری سازمانی و مهمتر از آن تبدیل این گروه
تروریستی به یک جنبش فراگیر اجتماعی تندرو و ارتجاعی و با رهبری «ایمن الظواهری» آنان توانستند خود را بازسازی کرده و با تمرکززدایی سازمانی، از حالت یک سازمان بسته به سمت جنبشی با سلولهای مجزا و مستقل از هسته مرکزی تغییر وضعیت دهند. با شروع خیزشهای عربی در کشورهای عرب خاورمیانه و شاخآفریقا که به واسطه مدیریت بحران از فاز دموکراسی به سمت اسلامگرایی توسط غرب انجام شد، گروههای تندرو و افراطی مذهبی توانستند از شرایط بهوجودآمده نهایت استفاده را برده و در جنگ داخلی لیبی و سوریه بستر مناسب و مساعد برای حضور اکتیو و «آلترناتیوی» خود را تثبیت کنند. جنگ طولانی و دامنهدار داخلی در سوریه که در چارچوب فرقهگرایی مذهبی رقم خورد در این بین نقطهعطفی بود تا گروههای مرتبط با القاعده چون «جبهه النصره» هژمونی خود را در تحولات جدید بر وضعیت منطقه بیش از پیش تحمیل کنند. بدون شک قتل بنلادن برای آمریکاییها و شخص اوباما یک پیروزی بزرگ تاکتیکی بود و به یک دهه هراس و عقدههای روانی بعد از حوادث تروریستی یازدهم سپتامبر تا حدودی پایان داد اما تحولات بعدی نشان داد که القاعده هماینک قویتر از گذشته در هیبت یک بازیگر اصلی وارد
بازی شده است. جنگ داخلی و فرقه در سوریه دقیقا همان «بهشت گمشدهای» بود که القاعده و تفکرات همسو با این جنبش تروریستی برای «تولد دوباره» به آن احتیاج داشتند و غرب با ارتکاب اشتباه افغانستان این فرصت تاریخی را در اختیار آنان گذاشت. القاعده با موقعیتشناسی مطلوب و درک موقعیت جنبشی خود از این فرصت برای یارگیری گسترده و ایجاد یک محیط مناسب برای حضور و ظهور نوین خود نهایت استفاده را برد که جایگاه جبهه النصره در کنار شاخه عراقی القاعده که برای استقرار یک امارت اسلامی در سرزمین شامات میجنگند، تصویر واقعی از این هویت جدید است.زمانی که یک گروه یا حزب با سرکوب فیزیکی از حالت سازمانی به یک جنبش اجتماعی تبدیل میشود در حالی که بسیاری از کادرهای رهبری خود را از دست میدهد، در بدنه اجتماعی به سطوح فراگیر هویتی و ذاتی خود ارتقا مییابد. القاعده امروز دقیقا در این چارچوب قابل ارزیابی و فهم سیاسی است چرا که تنها با یک پیام ویدیویی ایمن الظواهری برای گسیل حامیان القاعده به سمت سوریه برای جهاد، از عراق، اردن، عربستان، قطر، چچن، مراکش، تونس، لیبی، الجزایر، لبنان، مصر، ترکیه و حتی کشورهای اروپایی هزاران کادر ورزیده و
داوطلبان آماتور رهسپار محیط جدید شدند که امروز همین داوطلبان القاعده ورزیدهترین و تاثیرگذارترین طیف در بحران داخلی سوریه به حساب میآیند. انفجارهای بوستون توسط دو جوان چچنیتبار در آمریکا و خبرهای تازه که از دستگیری عناصر مرتبط با القاعده در اسپانیا، کانادا، امارات متحده عربی، ترکیه و دیگر کشورهای اروپایی مخابره میشود، هر چند تا حدودی ناشی از یک جو روانی بعد از حوادث بوستون است اما در ذات عینی خود گویای زایش مرحله تکوینی تروریسم القاعده در کشورهای عربی و جهان معاصر خواهد بود. قتل بنلادن نهتنها «نقطه پایان» القاعده نبود که نوعی پوستاندازی و تغییر شکل از فاز سازمانی به فاز گسترده اجتماعی بود که میتوان بهعنوان «نقطه آغاز» یک دوران جدید در حیات این گروه و بهطورکلی جنبش تروریسم بینالمللی از آن یاد کرد. این وضعیت بهمراتب از موقعیت قبلی خطرناکتر است چرا که در فاز اولیه و سازمانی تروریسم القاعده آدرس، هویت، برنامه و نقشهها برای سازمانهای اطلاعاتی قابل خوانش بود ولی در موقعیت جدید سرنخ تمام آدرسها کور شده، ردیابی شبکه به دلیل استقلال سلولی سخت و ناممکن، هستههای چندنفره منزوی به شبهارتشهای دارای
پایگاه اجتماعی در محیطهای بحرانی چون سوریه تبدیل و بهطورکلی انزوای دیروزی جای خود را به ارتقای امروزی داده است. در یک تحلیل ساده میتوان گفت القاعده با مرگ بنلادن یک شکست تاکتیکی و سازمانی را متحمل شد و هماینک با بسترسازی محیطی در بحرانهای عربی در چارچوب اسلامگرایی و تنیدن در تنور فرقهگرایی بین شیعه و سنی موفق به کسب یک «پیروزی استراتژیک» شده است که «کشندگان دیروز» بنلادن خود «مسببان امروز» این هویت جدید و بسترسازی مساعد بودهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.