داریوش مودبیان کارگردان و بازیگر نمایش«قرارداد با مرگ»:
اینجا سوییس نیست، تالار استاد سمندریان است
مرجان صائبي
با یک سوال کلی شروع کردیم که احتمالا یکی از دغدغههای مهم هر بینندهای است که نمایش «قرارداد با مرگ» را دیده است: «آیا نمایش دقیقا مطابق با متن بود؟» از این سوال کلی یکراست به موضوعات مهمی که در نمایشنامه مطرح بود رسیدیم. البته میتوانستیم درباره شکل اجرای آن و بازیها هم حرف بزنیم اما بحثهای مطرح شده از جانب آقای مودبیان، آنقدر جذاب بود که تمام مصاحبه را در برگرفت. البته یک موضوع مهم دیگر هم در انتهای مصاحبه مطرح شد؛ اینکه چرا دیگر کمتر در تلویزیون حضور دارد. پاسخ کارگردان، نویسنده و بازیگر باسابقه خواندنی است هرچند پاسخ نهایی را به مناظره رودررو حواله داد. بگذارید گفتوگو را با این سوال کلی شروع کنم. آیا این اجرا کاملا مطابق با متن اصلی بود؟ بله. البته وقتی کاری را روی صحنه میبریم، میدانیم در کشوری زندگی میکنیم که نظارت و ممیزی وجود دارد و در ضمن، در متنهای ترجمه شده و طولانی به این هم میاندیشیم که زمان اجرای ما محدود است، بنابر این خودبهخود تغییراتی بهوجود میآید. بهطور مثال اگر میخواستم این اثر را که دارای سهپرده است بهطور کامل اجرا کنم، چیزی نزدیک به
دو ساعت و نیم وقت میگرفت. «مرژوک» یک نویسنده تئاتری بوده و هنگامیکه متنهای او را میخوانید در مییابید که کل اجزا با هم زنجیره خیلی منسجمی را پیش میبرند و کمتر میشود به آنها دست زد. در ظاهر امر به نظر ساده میآید، اما کار سختی است که جملهها را به دیالکتیک در بیاوریم و دیالوگ مورد نظر را بگوییم، چون اینجا کنش نمایش مبتنی بر دیالوگ بوده و هیچ اتفاقی نمیافتد، جز این دادوستد و اطلاعاتی که بین این دو شخصیت رخ میدهد. هنگامیکه در سال ۱۳۸۰ برای یکی از بازیگران جوان این متن را ترجمه کردم، زمان روخوانی دریافتیم تماشاگر ما با بعضی از مسایلی که راجع به سیاستهای داخل اروپاست ارتباطی برقرار نمیکند. (اتفاقاتی که در اروپا رخ داده مابین اقوام مختلف مثلا اسلواها با بیزونتینها، یعنی بیزونتهای حکومت رم). البته من به ساختار نمایش و نمایشنامه وفادار ماندم و به داستان به هیچوجه دست نزدم. یعنی خط سیر داستانی را تغییر ندادم. خط سیر داستانی ابتدا دارد، انتها دارد، میانه دارد، نقاط اوج و فرازونشیب دارد که به آنها به هیچوجه دست نزدم، فقط بخشهایی را کم کردم که تکرار دادوستد بود و مسایلی را مطرح میکرد که برای
تماشاگر اروپایی جالب بود و از اشخاصی صحبت میکرد که ما آنها را در تاریخ خودمان کمتر میشناسیم یا اینکه به هیچوجه ارتباطی با جریانهای تاریخی در ایران ندارند. اتفاقا در خصوص همین موردی که اشاره فرمودید میخواستم بپرسم. فرهنگ اروپایشرقی که به آن پرداختید چه انطباق فرهنگی با فرهنگ ایران دارد؟ پیش از اینکه از تطابق صحبت کنیم باید به یک تعریف و یک وجه تمایز میان فرهنگها بپردازیم: در هر جامعهای به طور کلی دو سطح فرهنگی وجود دارد. دو فرهنگ که با همدیگر روابط نزدیک دارند اما کاملا دارای پیکره و تعریف مشخصی هستند. اصطلاحا برای هر کشور و هر قومی میگوییم «فرهنگ ملی» و «فرهنگ عمومی»؛ فرهنگ عمومی تابع شرایط روز تغییرپذیر است، دادوستدهای داخل اقوام دادوستدهای اجتماعی و جریانهای روز روی آن تاثیر میگذارد. در این فرهنگ عمومی، بر حسب شرایط گاه چیزی را میپذیریم و گاه ممکن است که فردا آن را نپذیریم. بسیاری از دادههای ظاهری برای فرهنگ عمومیهستند. نشست و برخاست ما شکل مهمانیهایی که برگزار میکنیم، حتی لباسی که شما به تن دارید تابع فرهنگ عمومیاست. شاید مادر شما در نسل گذشته به شکل دیگری لباس
میپوشیده. اینها جزو فرهنگ عمومی است. اینها تغییرپذیر هستند، اما فرهنگ ملی فرهنگی است که کمتر تغییر میکند. یا حداقل زمان آن بسیار طولانیتر است. فرهنگ ملی مبتنی بر سنتهای فرهنگی و سنتهای قومی و آرمانهای ملی است، اما فرهنگ عمومی گاه حتی در مقابل آرمانهای ملی میایستد و تعارض ایجاد میکند. افراد در یک جامعه درگیر هر دو فرهنگ هستند. گاهی هم البته قشرهایی از یک جامعه بیشتر تحت تاثیر فرهنگ عمومیهستند که به آن «مُد» میگوییم. یا شرایط و جریانهایی اتفاق میافتد که پس از آن به سرعت فراموش میشود. اما فرهنگ ملی فراموش نمیشود. ادبیات از آن فرهنگ ملی است. ما وقتی که میگوییم ادبیات ایران وقتی که میگوییم حافظ، جزو فرهنگ ملی هستند، اما وقتی بچههای فالفروش شعر حافظ را در مترو میفروشند این فرهنگ عمومی میشود. چرا این دو بخش را جدا کردیم؟ میخواهم این را بگویم: هنگامیکه من بهعنوان کارگردان و مترجم با فرهنگ ملی خود به سوی یک اثر میروم، به فرهنگ ملی فکر میکنم و فرهنگ ملی جهانی را نگاه میکنم. جهان هم یک فرهنگ ملی دارد. آرمانهای انسانی و منطقهای وجود دارد و تطابق را
مابین این جستوجو میکنم، نه تطابق را مابین آن چیزی که عمومیت پیدا کرده، چون فرهنگ عمومی گذراست. یعنی ممکن است ماندگاری اثر را از بین ببرد و برای کار، تاریخ مصرف بسازد؟ هم تاریخ مصرف و همینکه جزو طبع میشود. برخی به طرف کارهای عامهپسند میروند. ما امروزه نمایشهایی را داریم که در هر صورت سرگرمکننده هستند اما سرگرمی چه کسانی را فراهم میآورند. من سخنی از سعدی را نصبالعین خود قرار دادهام: «سخن را چنان باید گفت که عوام را خوش آید و خواص را مورد قبول افتد». عوام از هر چیزی خوشش میآید، اما خواص هر چیزی را قبول نمیکند. این یک پارادوکس بزرگ است. در تئاتر به ویژه در کمدی و طنز که در لبه تیز و تیغی قرار دارد و ممکن است در جهتی قرار بگیریم که کارمان به ابتذال کشیده شود یا آنقدر از جامعه دور شود که فقط گروه خاصی به آن توجه کنند. البته این نمایش هم از آن خاصیتها برخوردار بود که میتوانست در لبهتیغ قرار بگیرد و احتیاج به تمرکز روی مسایل و فهم آنها داشت، چون پایههای گوناگون فرهنگی و ادبی پشت آن قرار دارد؛ از اسطوره بزرگ و فروش روح به شیطان حرف میزند. قرارداد با قاتل بخشی از ادبیات غرب
است. در اشارات سیاسی، چه نقاط و ویژگیهایی برای شما در آن نمایشنامه وجود داشت که احساس کردید دوست دارید آن را اجرا کنید، چون این متن را در سال ۸۰ ترجمه کردید، اما در سال ۹۲، در یک وضعیت فرهنگی سیاسی خاص به نمایش در میآورید. همیشه در کارهای مروژک یک نوع آیندهنگری وجود دارد؛ «سفارتخانه» و «جشن» را بخوانید، نسبت به جریانهای بزرگ نظامهای قدرت به ویژه در اروپا یا در جهان نگاه ویژهای دارد، در «سفارتخانه» فروپاشی بلوک شرق را پیشبینی میکند در اینجا هم فروپاشی غرب و سرمایهداری را. چیزی که در سال ۸۶ نوشته امروزه گریبان غرب را گرفته، مگر این اتفاقات در آمریکا نیفتاده؟ تا جایی که به نظر میآید آمریکا برجهای دوقلوی خودش را فرومیاندازد تا خودش را بازیافت بکند. این را چگونه میتوانیم بگوییم و ارزیابی کنیم؟ اگر بخواهیم مستقیم بگوییم میشود یک بیانیه سیاسی که خیلی از آن سخن گفتهاند یا یک فیلم مستند که فلانی ساخته است. اینجا با یک اثر دراماتیک با مشخصههای خودش روبهرو هستیم. دو شخصیت این نمایش، الگوی تمثیل شخصیت این دووجه هستند؛ یعنی سرمایهداری آمریکا و بلوک شرقی که تازه رسته. مروژک در
سال ۸۶ این پیشبینی را کرده است؛ جوانی که حتی به اعتقادات سیاسی کشور خودش پشتپا زده، ولی آمده و میخواهد حق خودش را از غرب بگیرد. حتی توهین میکند و میگوید: «من ترجیح میدهم که تو را تحقیر بکنم تا اینکه تو را بکشم.» عقده او نسبت به غرب یک معلولیت تاریخی و سیاسی دارد. در خصوص اینکه گفتید مروژک در کارهایش پیشگویی تاریخی و سیاسی دارد؛ آیا تاریخ مصرف کار او و اجرای نمایش «قرارداد با مرگ» به همین دلیل بود؟ همیشه در خصوص تاریخ مصرف باید با دقت صحبت کرد. تاریخ مصرفها میتوانند کوتاهمدت یا طولانی مدت باشند. امروزه برخی از کارهای «شکسپیر» دیگر اجرا نمیشود، اما برخی از آثار او در همه جا و به هر صورتی اجرا میشود. پس میگوییم هنوز هم مصرف میشود ولی نمیدانیم تا کی و نمیگوییم هم جاودانه است. این سخن جاودانه از طرف برخی روزنامهنگاران غلو است. بله، حافظ جاودانه است و خواهد بود تا وقتیکه زبان فارسی هست. سعدی و فردوسی خواهد بود تا وقتی که زبان فارسی هست. اما نویسندگان معاصر که جریانهای پس از جنگ بهویژه تئاتر نو را بهوجود آوردهاند در یک جاهایی فروکش میکنند. امروزه «یونسکو» کمتر اجرا
میشود. نمیگویم در حال از بین رفتن است، نظام ادبیاش باقی مانده و وارد کتابهای درسی شده و در دانشگاهها مطالعه میشود. مروژک پهنه دریا را سال ۱۹۶۲ نوشته است. راجع به سه نفر که روی یک کشتی شکسته هستند که نماینده سه قدرت یک جامعه هستند. قدرتمند، میانه و ضعیف که ضعیف و لاغر و از طبقه فرودست است. چون گرسنه هستند تصمیم میگیرند که یکی را از میان خودشان بخورند، . حالا این بازی شروع میشود. تا وقتی که جوامع تقسیم شده به این نوع نگاه باشند این باید وجود خواهد داشت و امیدوارم روزی بسیاری از این معضلات نباشد و از این نوع کارهایی که مبتنی بر این مشکلات و معضلات است، خود به خود جایی نخواهند داشت. نکته جالب دیگری وجود دارد و آن اینکه این اتفاق در سوییس افتاده. یعنی کشور صلح!؟ این در تمام دنیا ثابت شده است که کشور سوییس کشوری بیطرف اما همیشه مامن و پناهگاه امنی برای سرمایهداران بوده، البته برای سرمایهداران دزد! آلمان پس از جنگ جهانی دوم هنوز نتوانسته پولهایی که سران هیتلری از آلمان خارج کردهاند و به سوییس بردهاند را از سوییس پس بگیرد. پس در دوران جنگ حتی هیتلر هم ذینفع بوده، چون سوییس
همیشه با قدرتها شریک میشده. اشاره به ترکشهایی کردید که جهان سوم را همیشه در بر میگیرد. به نظر من نکته ظریفی بود که در نمایش هم با ظرافت به آن پرداخته شده است. یک مساله به سبب سند آن «رولزرویس» پیش میآید. سند رولزرویس چه کسی را میتواند نجات دهد؟ این پیرمرد به اصطلاح ورشکسته و میخواره را میتواند نجات دهد، در چه جهتی؟ شیخعرب از جایی آمده که مردم آنجا بادیهنشین هستند، فقیر هستند، اما چون پول خرد ندارد رولزرویسش را میبخشد، او به ملت خودش چیزی نمیبخشد، ولی در اینجا فقط برای خوشخدمتی نگهبان به او سند رولزرویس میدهد. تازه ما هیچوقت آن بسته را باز نمیبینیم. چون همه در یک بازی هستند.مروژک همیشه قصههایش را در مرز خواب و بیداری واقعیت و رویا تعریف میکند. البته این رویا کابوس است. او یک کمدینویس «گروتسک» است با کمدیهای درشت و کاریکاتورهایي که خیلی برجستهاند. و گاهی هم ترسآور. طنز او طنز سیاه است، زهرخند بهدنبال دارد و از طرفی هم نویسندهای نیست که تنها به یک مورد بپردازد، مضامین گوناگونی را با هم آمیخته میکند، مثل ماشینی که در جهتهای مختلف کار میکند و تمام این چرخ دندهها به
خوبی با هم پیش میروند و البته به گمان من در کارهایش، کار بازیگر بیشتر است تا کار کارگردان. کارگردان باید فضایی را به وجود بیاورد که بازیگر بتواند خوب حرکت کند. بخشی از این فضا بصری است. بهطور مثال اگر اینجا ما بدون دکور کار میکردیم نمایش خستهکننده میشد، تماشاگر باید در یک محیط گرم این هتل را ببیند؛ قدیمی، اما دلچسب. حداقل باید بفهمیم که در اینجا چه اتفاقاتی میتواند افتاده باشد. چشماندازی از دریاچه کنار «ژنو» را ببینیم که این هتل در کنار آن قرار دارد، چون اشاره به یکی از معروفترین هتلهای دنیا میکند و میگوید: که آنجاست که همه شاهزادهها دورهم جمع میشوند؛ ولی این هتل پناهگاه امنی است برای آدمهایی که میخواهند مخفی باشند. از آدمی صحبت میشود به نام «لوفور» که پیشخدمت بوده، اما بعدها درمییابیم که یک پیشخدمت ساده نبوده و خودش هم یک واسطه بوده. اینها همه در یک بازی غریب شریک شدند. در یک بازی مرگبار. این بازی گاهی هراسآور میشود، اما این هراس به معنی ترس نیست، چون این کار، کار ترسناکی نیست. کار میتواند شیرین هم باشد. ما سعی کردیم بازیگر روان بازی کند، خوب پیش برود و مفاهیم را با وجود ریتم
سریعی که دارند دریابد. در بازی پینگپنگ تماشاچیها نفسشان را حبس میکنند و فقط توپ را دنبال میکنند و باید دو قهرمان با هم بازی کنند تا کار جذاب شود. سعی من بر این بوده است. اگر مضامینی که در اطرافمان است موردنظر باشد، صراحتا باید بگوییم که این نمایش این موارد را ندارد: راجع به گرانی و ازدحام در مترو، راجع به بارندگی، آب افتادگی در شهر و راجع به زبالههایی که شب میبرند یا نمیبرند نمیخواهد صحبت کند. اشاره کردید به طنز مروژک که اصولا با توجه به شرایط اجتماعی که آنها، تحتتاثیر شوروی و پیش از آن، زمینههای مختلف تاریخی که این سالها طی کردهاند، طنزش سرد، ملایم و تلخ است. فکر میکنم بُعدی که میتوانست تماشاگر ایرانی را با این نمایش همپا کند طنز این نمایش بود، اگر طنز هم نبود که خیلی ارتباط با آن سختتر میشد. به نظر شما این طنز، جای کار بیشتری نداشت که یک مقدار کمدیتر (منظورم لودگی نیست) باشد تا فضا را برای ارتباط مخاطب ایرانی با اثر بیشتر کند؟ من کاملا با شما موافق هستم، اما هر کاری هنگامیکه روی صحنه میرود، هر شب برای خودش خطسیر و دنیای خودش را دارد و نو به نو میشود. شاید شبی که
شما نمایش را دیدید، این کمدی کمتر محسوس بوده. طنز این کار همانطوری که گفتم یک گروتسک و در واقع درشتگویی و درشت انگاری است و زهرخند را به دنبال دارد. خنده به معنی قهقهه نیست و زهرخند هوشمندانه است. از طرفی هم این نمایش یک نمایش موقعیت است و اگر کمدی هم برای آن متصور باشد کمدی موقعیت است. طنز که یک نظام رابطهای است، بین اندیشه و خنده، البته درصد ندارد که بگوییم 50درصد اندیشه است و 50درصد خنده. گاه اندیشه خندهای را موجب میشود، گاه خنده موجب اندیشه میشود. ما حتی کمدی فلسفی هم داریم. مثل چوبی که جادوگران در دست دارند، کمدی هم هزارگونه و رنگ دارد. کمدی یکی از انواع نمایش است که گونههای مختلف درون آن قرار دارند. ما کمدی داریم که به قهقهه میخندند، فقط برای این است که تماشاگر بخندد. کمدیهای سنتی ما میتوانند از این دست باشند. ما حتی اندیشهای را پوشیده مطرح میکنیم یا اندیشهای را ملبس میکنیم تا بخندانیم. این خیلی زیرکانه است که فقط میخنداند تا دیگر به چیزی فکر نکند. اما اینجا موضوع تفکر ارزشمند است تا من بتوانم لحظهای هوشمندانه و اندیشمندانهای را که موردنظر نویسنده است، به وجود بیاورم. پس از آن من
مطمئن هستم که او در دل خودش میخندد. شاید به قهقهه نخندد، اما این را من بازیگر حس میکنم. شبهایی بوده که من حس کردم با دقت دارد دنبال میکند و در ضمن دریافته و آن اتفاق هم میافتد. بله میشود بسیاری از کارها را به طرف چیزی برد که بخندند و کمی شادتر باشد، اما من فکر میکنم که آنوقت چیزهایی را هم از دست میدادیم. جهان داد و ستد و اصلا نام آن قرارداد است. ما اگر بخواهیم چیزی را الیپسیس کنیم که از روانشناسی وارد سینما شده است و در روانشناسی به تداعی معانی ترجمه شده است. ما کارهایی را میکنیم که بعضی از معانی را تداعی کنیم. اینجا که سوییس نیست. اینجا تماشاخانه ایرانشهر تالار استاد «سمندریان» است. اینجا نیمهشب در سوییس نیست، ساعت ۹ شب در تهران است. ما به وسیله نشانههای نمایشی چیزی را تداعی میکنیم. نشانههای نمایشی کدهای تئاتری را بر میگزینند. من یک نویسنده آمریکایی نیستم. من دارم به فارسی صحبت میکنم. من چیزی را حذف میکنم ولی باید به جای آن چیزی را جایگزین کنم. همیشه از خودم سوال میکنم چیزی را که حذف کردم چقدر ارزش داشته و حالا آن چیزی که جایگزین میکنم، باید چیزی والاتر باشد نه فقط جایگزین آن شود.
من پیش خودم با نویسنده گفتوگو میکنم. هنگامیکه اثر او را میخوانم گاهی متوجه نمیشوم میروم و روزنامههای آن دوران یا اطلاعات آن زمان را میخوانم تا ببینم در زمانی که این نمایش نوشته شده چه جریاناتی اتفاق افتاده که در آن تاثیر گذاشته. بیش از ۴۰ سال که من از مروژک نمایشنامهای ترجمه کردهام. سال ۵۰ من «پهنه دریا»را ترجمه کردم و در دانشگاه اجرا کردیم و با کارها و قصههای او آشنا هستم. «سفارتخانه»، «قرارداد» و آخرین اثر او که دو سال پیش بیرون آمد که یک بیوگرافی خاص از خودش است و نامش هست «بالتازار». آنجا او شخصیتی را میآفریند که شبی به سراغ او میآید و به او میگوید: من تو هستم. میگوید نام تو چیست؟ میگوید: من «بالتازار» هستم و میگوید: چنین نامی را هیچوقت نشنیدهام. میگوید: نه، تو «بالتازار» هستی من تو هستم. بلند شو و با هم برویم در جستوجوی گذشته تو و من به تو نشان بدهم. این داستان ماجراهایی دارد و از کودکی شروع کرده و به مکانهای مختلفی میرود و جستوجو میکند. محله قدیمیاش را پیدا کرده و واقعا جستوجو و پیدا میکند. اثر ادبی جذابی است یک چیز غریبی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.