فعالیتهای آموزشی و دستاوردهای مرحوم «عبدالحسین مصحفی»در گفتوگو با دکتر «مهدی بهزاد»
جامعه ریاضی ما خوشاقبال بود
گروه علم: دکتر «مهدی بهزاد» از جمله چهرههای شناختهشده ریاضی کشور ماست. بسیاری از دانشجویان ما در رشتههای علوم و فنی و مهندسی، نام ایشان را روی کتابهای درسیشان دیدهاند اما دکتر «بهزاد» که سالها رییس انجمن ریاضی ایران بود، علاوه بر این وجه دانشگاهی، در یک زمینه دیگر نیز بسیار تلاش کرده است، او همیشه پیشگام تقدیر از استادان پیشکسوت ریاضی بود و در این زمینه از هیچ کوششی فروگذاری نمیکرد. خودش بر این باور است که این استادان حق بزرگی برگردن دانشجویان دارند و اکنون وظیفه دانشجویان قدیمی است که به وظیفه خود در قبال تکریم استاد عمل کنند. وی از جمله شاگردان استاد «عبدالحسین مصحفی» بود و ارایه دکترای افتخاری به استاد «مصحفی» را نیز وی پیشنهاد و پیگیری کرد تا آنکه به سرانجام رسید. درباره دستاوردهای استاد «مصحفی» با این استاد قدردان گفتوگو کردیم که خلاصهاش در پیمیآید. آشنایی شما با مرحوم «مصحفی» از چه زمانی آغاز شد؟ دقیقا خاطرم نیست، اما گمان میکنم دانشآموز کلاس چهارم یا پنجم دبیرستان (نظام آموزشی ششساله قدیم) دبیرستان ایرانشهر یزد بودم که برای اولینبار در
حضورشان تلمذ کردم و از همانجا شیفته معلومات و شیوه تدرسشان شدم. سالها بعد، برای ادامه تحصیل به آمریکا رفتم. زمانی که دوره فوقلیسانس را در دانشگاه ایالتی میشیگان میگذراندم، نامهای را از جناب آقای «مصحفی» دریافت کردم. آنموقع خیلی تعجب کردم، هنوز هم خیلی تعجب میکنم که ایشان چگونه نشانی مرا به دست آورده بود. چون من چند سال دانشجوی لیسانس بودم و بعد به عنوان دانشجوی اول برای ادامه تحصیل به آمریکا رفتم، ولی اکنون یک دبیر چند سال قبل، نشانی مرا در میشیگان پیدا کرده بود و برایم نامهای نوشته بود. به هر جهت، وی در آن نامه نوشت در این فکرم که مجلهای منتشر کنم، به همین دلیل، هم نظر مرا خواسته بود و هم پرسیده بود آیا میتوانم کمکی بکنم یا نه. این مجله که آقای «مصحفی» دربارهاش صحبت کرده بود، همان مجله یکانی است که بسیاری از استادان فعلی با آن آشنا هستند و مطالب بسیاری از آن آموختند. یکی از استادان فعلی شریف نقل میکرد آنقدر شیفته مجله یکان بودم که پیش از توزیع مجله میرفتم دم کیوسک روزنامهفروشی منتظر میماندم تا ماشین توزیع مجله از راه برسد و من بتوانم بلافاصله مجله را بخرم و بخوانم. با ذکر این خاطره خواستم
بگویم این مجله برای بسیاری از دانشآموزان سراسر کشور مفید واقع شد. به هر جهت، من در پاسخ نامه ایشان، از این فکر استقبال کردم و چند نمونه مساله از نشریه معروف «Monthly» برایشان فرستادم. این مجله، یکی از مجلههای بسیار خوب ریاضی است، البته نه در سطح خیلی بالا، ولی برای دبیران و کسانی که میخواستند با موضوعات تازه آشنا شوند و مسالههای جدیدی حل کنند، بسیار مناسب بود. من این مجله و مجلههای نظیرش را معرفی کردم و گفتم ممکن است برای انتشار یکان مفید واقع شود. بعدها که اولین شماره یکان منتشر شد، اسم مرا به همراه آن مساله ذکر کردند. بعدها هم که به ایران برگشتم، به مناسبتهای مختلف در حضورشان بودم. چندباری هم برایشان بزرگداشت گرفتند از جمله در دانشگاه یزد و دانشگاه شهید بهشتی. من هم سعی کردم حق استادی که ایشان بر من داشتند، ادا کنم. موضوع اهدای دکترای افتخاری چرا و چگونه پدید آمد؟ یکبار صحبت از مرحوم «پرویز شهریاری» بود، من پیشنهاد کردم که به ایشان دکترای افتخاری اهدا کنند. من این پیشنهاد را با دانشگاه کرمان مطرح کردم، آنان هم پذیرفتند. البته میدانید که برای اهدای دکترای افتخاری فقط وزیر علوم و
وزارتخانه میتواند تصمیم بگیرد و مجوز بدهد. بنابراین جلسهای تشکیل شد و آقای دکتر «معین» هم که آنموقع وزیر علوم بودند، حضور داشتند. در اینگونه جلسهها، بنا به مورد چند تن از کارشناسان رشته مرتبط حضور داشتند. چون جناب آقای «پرویز شهریاری» ریاضیدان بودند، از من و چند نفر دیگر دعوت کردند. آقای «معین» از من پرسیدند نظر شما چیست؟ من گفتم این موضوع را خود من پیشنهاد کردم و بعد گفتم جامعه ریاضی ما خوشاقبال بوده که افرادی مانند مرحوم «بیرشک»، «ابوالقاسم قربانی»، «مصحفی» و «پرویز شهریاری» نخواستند دکترای ریاضی یا مدرک دیگری بگیرند و بعد از مزایا و مواهب آن برخوردار شوند. این استادان نقش زیادی در عمومی کردن ریاضی داشتند؛ نمونهاش همین مرحوم «مصحفی» و مرحوم «شهریاری». من بعدها به دانشگاه یزد نیز پیشنهاد کردم که به آقای «مصحفی» هم دکترای ریاضی بدهند. البته میدانید ایشان اهل کرمان بودند، ولی در یزد مقیم شدند. ایشان بعدها هم با خانم «ملک» آشنا شدند و با هم ازدواج کردند. همسر محترم ایشان هم در انتشار مجله یکان نقش زیادی داشتند و تا جایی که من میدانم مدیر داخلی این نشریه بودند. خلاصه آنکه چون ساکن یزد بودند، من به
دانشگاه یزد پیشنهاد کردم که برای آقای «مصحفی» تقاضای دکترای افتخاری بکنند که خوشبختانه با این مورد هم موافقت شد. در همان جلسه وزیر به من گفت چون سفری در پیش دارد، نمیتواند در جلسه اهدای دکترا به آقای «مصحفی» شرکت کند و به همین دلیل از من خواست تا در این جلسه شرکت و این دکترا را به ایشان تقدیم کنم. همانطور که گفتم همیشه تلاش کردهام وظیفه شاگردی را نسبت به چند نفر از این بزرگان ادا کنم و امیدوارم توانسته باشم این وظیفه را بهخوبی ادا کنم. ایشان چه ویژگیهای بارزی داشتند که شما و همکارانتان تصمیم گرفتید برایشان بزرگداشت بگیرید و با اهدای دکترای افتخاری از زحمتها و تلاشهایشان قدردانی کنید؟ ایشان انسان بسیار موقر، دقیق و خوشپوشی بودند. البته روی موضوع خوشپوشی از این لحاظ تاکید میکنم که در آن زمان (حدود 60 سال پیش) و آن هم در شهرستانی مانند یزد، تعداد زیادی از مردم در فقر بهسر میبردند و تعداد افرادی که از وضعیت مالی خوبی برخوردار باشند، بسیار کم بود. شاید به همین دلیل بود که بسیاری از افراد، به پوشش ظاهر اهمیت میدادند. به همین دلیل تعداد اینگونه افراد واقعا انگشتشمار بود. اما
نکتهای که باید بگویم این است که نوع پوشش دبیر در کلاس درس بر روحیه دانشآموزان بسیار تاثیر میگذارد و با توجه به اینکه استاد «مصحفی» از این تاثیرگذاری مطلع بود، همیشه سعی داشت با ظاهری آراسته در کلاس درس حاضر شود. البته ظاهر اصل نیست، اما اگر علاوه بر آراستگی باطن و پسندیده بودن دیگر صفات، ظاهر دبیر نیز آراسته باشد، در ذهن دانشآموز تاثیرگذار خواهد بود. ایشان علاوه بر آنکه باسواد و خوشبیان بودند، آراستگی ظاهر را نیز داشت. همه ما نیز باید بکوشیم در همه چیز بهترین باشیم، به ویژه در علم و معنویات. برای همین است که میگویند گفتار نیک، کردار نیک، پندار نیک. ایشان نکات بسیار ظریف و دقیقی را رعایت میکرد و من در زمینه تدریس هم چیزهای بسیاری از ایشان آموختم. آقای «مصحفی» چه دستاورد بارزی داشتند که شما و همکارانتان تصمیم گرفتید به ایشان دکترای افتخاری اهدا شود؟ در این تصمیمگیری چندین عامل نقش داشت. اول آنکه مجله یکان را که ایشان طی سالهای متمادی و بیوقفه منتشر میکرد، برای جلبتوجه دانشآموزان و علاقهمندیشان به ریاضی بسیار موثر بود. با توجه به ویژگیهای بارز این مجله بود که خانه ریاضی
یزد، دوره کامل این نشریه را به صورت سیدی منتشر کرد تا نسل جوان هم بتواند از مطالب آن استفاده کند. ایشان با انتشار مجله یکان، خدمتی به ترویج علوم و بهویژه ترویج ریاضی کردند که به نظرم منحصربهفرد بود. علاوه بر این، ایشان در دوره فعالیت خود کتابهای زیادی را تالیف و ترجمه کردند. مقالههای بسیاری نیز تالیف و ترجمه کردند که در همان نشریه یکان یا نشریات علمی و فرهنگی دیگر چاپ و منتشر شد. خلاصه آنکه مجموع کارهایی که ایشان انجام دادند به قدری وسیع بود که از عهده هرکسی برنمیآید. این نکته از این بابت مهم است که کمتر کسی حاضر به انجام چنین کارهایی است. بیشتر افراد دوست دارند طبق وظیفه تدریس، حقوق مشخصی دریافت کنند و کمتر کسی وارد چنین عرصههای دشواری میشود. بههمین دلیل بود که به ایشان دکترای «آموزش ریاضی» اهدا کردند. البته تاکید میکنم استادان بزرگواری که نامشان به میان آمد، به آن معنا که در حوزههای جدید ریاضی تحقیق کنند و دستاوردهای نویی عرضه کنند یا مقالههای تازهای بنویسند، ریاضیدان نبودند اما در حوزه خود که ترویج ریاضی و همگانیکردن آن بود، بسیار موفق عمل کردند و از این لحاظ صاحبنظر بودند. بنابراین
تاکید میکنم آقای «مصحفی» مقاله علمی آکادمیک نداشتند، اما کارشان در زمینه تالیف، ترجمه و تدوین و جمعآوری متون ریاضی شایسته تقدیر بود. به جز آقای «شهریاری» و آقای «مصحفی»، چه کسان دیگری در ایران دکترای افتخاری ریاضی گرفتند؟ تا جایی که من میدانم، مرحوم «بیرشک» از جمله اولین افرادی بود که دکترای افتخاری ریاضی به ایشان اهدا شد. در جلسهای هم که به این مناسبت در دانشگاه شهید بهشتی برگزار شد، من حضور داشتم. شرح حال و آثار ایشان در کتابی به نام «بیرشکنامه» جمعآوری و منتشر شد. همانطور که میدانید استاد «بیرشک» از جمله دبیران بسیار برجسته و طراز اول بودند که در دانشگاه هم تدریس میکردند. زمانی که من در دانشسرای عالی بودم، ایشان به ما تدریس میکردند. ایشان بعدها گروه فرهنگی هدف را راهاندازی کردند که از آموزشگاههای موفق بود و دانشآموزان مستعد بسیاری را جذب کرد. البته یک نفر دیگر را هم پیشنهاد کردیم که عمرشان امان نداد و آن هم مرحوم «ابوالقاسم قربانی» بود. ایشان متخصص تاریخ ریاضی بودند وکتابهای متعددی در این زمینه نوشتند. مقدمات این کار هم فراهم شد ولی متاسفانه فرصت نشد به نحوی که شایسته
ایشان بود از وی تقدیر کنیم. هدفتان از برگزاری اینگونه بزرگداشتها و اهدای دکترای افتخاری چه بود؟ یکی از هدفهایمان این است که نسل جوان بداند که لزومی ندارد انسان به شکل کلاسیک تحصیل کند و ابتدا لیسانس و فوقلیسانس و بعد دکترا بگیرد تا بتواند منشا اثر باشد یا به جامعهاش خدمت کند. اگر کسی، انسان خوشذوق و خیرخواهی باشد، میتواند با همان مدرک لیسانس هم خدمات ارزندهای به جامعهاش ارایه کند. در زمانهای گذشته مدارس محدود بود و دبیر کم، اما از دل همان مدارس، استادانی مانند مرحوم «شهریاری» و «مصحفی» آمدند که خدمات بسیاری به جامعه عرضه کردند اما امروز مدارس بسیار است و همه میتوانند با کمترین زحمتی تحصیل کنند اما دیگر مثل این استادان نداریم. چرا؟ پیش از پاسخگویی به این پرسش شما، باید روی این موضوع تاکید کنم که نسل جوان ما فوقالعاده مستعد است و آمادگی بسیاری برای تحصیل و خدمت به جامعه دارد. تعداد زیادی از همین جوانان هم پس از اتمام لیسانس و فوق لیسانس، به دانشگاههای خارج میروند. امروزه دانشگاههای اروپا و آمریکا بهترینها را جذب میکنند. برخی برای توصیف این پدیده از
عبارت «فرار مغزها» استفاده میکنند، اما من دوست ندارم از این عبارت استفاده کنم. من از این پدیده با عنوان «مهاجرت مغزها» یاد میکنم زیرا یک مهاجر همیشه به یاد وطنش هست که روزی وضعیت به گونهای شود که بتواند برگردد اما وقتی میگوییم فرار مغزها، یعنی میخواهد از این وضعیت فرار کند و به هیچوجه دوست ندارد برگردد. همانطور که میبینید برجستگان علمی ایران در سطح جهان خوش میدرخشند. البته امروزه هم، افراد بسیاری در زمینه آموزش فعالیت میکنند. مجلهای با عنوان «رشد آموزش ریاضی» و دو مجله با عنوان «برهان» منتشر میشود که در زمینه آموزش ریاضی بسیار کارآمد است اما در این مورد که چرا مثل استادان «شهریاری» و «مصحفی» و «بیرشک» و «ابوالقاسم قربانی» دیگر نمیآید، دلایل بسیاری نقش دارد. شاید ظهور چنین افرادی، فرآیندی بسیار زمانبر است. البته این را هم بدانید که خود این افراد هم بسیار ساعی و کوشا بودند و در مواردی که لازم میدیدند، بسیار تلاش و کوشش میکردند. علاوهبراین، گرفتاریهای روزمره امروزی مانند امرار معاش نبود یا اینکه دستکم مثل امروز زیاد نبود. امروزه همه به دنبال امرار معاش هستند و همه برای کسب و کار تلاش
میکنند اما مثل اینکه پولهای امروزی برکتی ندارد. برای آنکه کسی بتواند کاری برجسته ارایه دهد، نیازمند فراغ بال است و فراغت میخواهد. امروزه بخش زیادی از وقت ما در ترافیک هدر میرود. همانطور که گفتم دلایل مختلفی در این امر نقش دارد، باید عوامل بسیاری حضور داشته باشد، مثل عشق و علاقه تا چنین استادانی ظهور کنند. البته این استادان استغنای طبع بسیاری هم داشتند که امروزه این ویژگی پسندیده کمتر دیده میشود و بیشتر اهل چشموهمچشمی شدهایم، اینکه فلانی دارد؛ پس من هم باید داشته باشم. باز هم میگویم در این مورد عوامل بسیاری مانند وضعیت فرهنگی و اجتماعی نقش دارد که به نظر من روانشناسان و جامعهشناسان و متخصصان علوم اجتماعی باید در این زمینه اظهارنظر کنند. به جوانان علاقهمند به علوم و دانشجویان چه توصیهای دارید؟ خوب است جوانان ما بدانند که کشور ما با تحمل چه مشقتهایی توانسته است به وضعیت کنونی برسد. زحمتهایی که ایشان و امثال ایشان تحمل کردند، باعث شده در حال حاضر تعداد زیادی از جوانان ما بتوانند به دانشگاه بروند. البته امروزه کمی هم مدرکگرایی رواج یافته و همه دوست دارند مقاله آیاسآی داشته
باشند که به نظر من خیلی هم ضروری نیست. امیدوارم نسل جوان ما به این موضوع هم توجه کند تا ایران ما روزبهروز بیشتر پیشرفت کند. خیل زیادی از دانشجویان و استادان ما در خارج و داخل ایران هستند و من امیدوارم که جوانان ما بتوانند از این فرصتها برای ارتقای وضعیت علمی خود و همچنین خدمت به جامعه استفاده کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.