|

حاشیه‌ای بر کتاب «گفت‌وگو با مهدی سحابی»

رو‌کردن چیزهایی که قرار نبوده رو بشود

محمد آزاد

کتاب «گفت‌وگو با مهدی سحابی» را احتمالا با انگیزه‌های مختلف می‌خوانیم. می‌خواهیم از مهدی سحابی عکاس بخوانیم، یا از مهدی سحابی مجسمه‌ساز یا روزنامه‌نگار؛ یا مهدی سحابی نویسنده، یا مترجمِ استاندال، فلوبر، بالزاک، سلین. خودش می‌گوید: «همه این مدت نقاش بوده‌ام»؛ و می‌گوید به هر کار دست‌زده- عکاسی، مجسمه‌سازی، ترجمه و داستان‌نویسی- محصولش همه «زیرمجموعه» آثار آدمی است که «شاید تنها کارش هنر بصری است... حتی ترجمه، نوشتن و ادبیات هم با آن گرایش همراه هستند... بیشتر یک آدمی را می‌بینم که همیشه دوست داشته و کارش هم این بوده که با یکسری هنرهای بصری درگیر باشد.» صفحه (10) من می‌خواستم از مهدی سحابی، مترجم «پروست» بخوانم و دست خالی هم نماندم. از بخت خوش مهدی سحابی «نقاش»، بیشتر از آنکه درباره هنرهای بصری صحبت کند از پروست و ترجمه‌اش سخن گفته. فصل اول کتاب «نقاشی - عکس - خاطره» از فصل دوم، «در مورد پروست و ترجمه» کوتاه‌تر است. شاید چون هیچ کارش به اندازه ترجمه «در جست‌وجوی زمان از دست رفته» طول نکشید: روزی هشت ساعت کار به مدت 11 سال. مهدی سحابی، مترجمِ «پروست» می‌گوید یک صفحه کتاب خیلی در ذهنش مانده «صفحه آخر کتاب، آن بحثی که پروست کرده درباره اینکه اصولا چرا کتاب را نوشته.»(47) «پروست» در این بحث جایی می‌نویسد: «نویسنده فقط به دلیل عادتی که ریشه در زبان غیرصمیمی دیباچه‌ها و تقدیم‌نامه‌ها دارد می‌گوید: «خواننده من». در حالی‌که در واقع، هر خواننده‌ای زمانی‌که کتابی را می‌خواند خواننده خودش است. کتاب نویسنده چیزی جز نوعی وسیله بصری نیست که او در اختیار خواننده می‌گذارد تا با آن بتواند آنچه را که شاید بدون آن کتاب نمی‌توانست در خودش ببیند درک کند.» (در جست‌وجوی زمان از دست رفته، جلد هشتم، زمان بازیافته، ص 264) سحابی نشانه‌ای گذاشته. می‌گوید من مترجم پروست نبودم، «خواننده خودم» بودم. باز شاید به همین دلیل وقتی از انگیزه‌هایش برای ترجمه «در جست‌وجو» سوال می‌شود می‌گوید: «این کوه آنجا بود ما هم ازش رفتیم بالا»(37). کمی جلوتر می‌گوید «حاج آقا پروست... برایم آدمی بود که می‌شود گفت شاید خصوصی باهاش برخورد می‌کردم، یعنی از دید فرد با فرد.»(55) در همین گفت‌وگو، سحابی لابه‌لای حرف‌هایش چیزهایی از رابطه خصوصی با «پروست» برملا می‌کند. اولین سوال فصل اول، «نقاشی - عکس - خاطره»، درباره نمایشگاهی است از عکس‌های مهدی سحابی که عکس‌هایش برگزیده از آثار «40-30سال» کار او هستند. سوال این است: این نمایشگاه مروری بر زندگی خصوصی 40 سال گذشته شماست؟ و جواب منفی است: «به هر حال حتما نظری به 40-30سال پیش بوده... ولی اینها با نیت اصلی که منظور سوال توست هماهنگ نیست، یعنی اینکه کسی خواسته باشد یک دوره زمانی را بپوشاند... راستش هیچ‌وقت هم این‌طور نگاه نمی‌کنم، نه به نقاشی و طبعا نه به عکاسی، حتی به کتاب هم نه.»(2) و در توضیح می‌گوید: «جواب من بیشتر در مورد آن مرور 40 ساله بود، چون من با آن نگرش مساله داشتم، چرا که آن نگاه معنی‌اش این خواهد بود که یک قصد تاریخ نگاری، یک قصد بیوگرافی‌نویسی خیلی مستدل و مدون و با نظم خاصی در کارم بوده که واقعا نبوده.»(3) انکار وجود «زمان تاریخ‌نگارانه» در عکس‌ها آهنگی پروستی دارد. هنر قرار است زمان را فراچنگ آورد، از آن خود کند، روایت کند. اما هنرمند هیچ وقت نمی‌تواند به شیوه «تاریخ‌نگاری» و به یاری «حافظه» اینگونه زمان را در هنر «اسیر کند» و در معرض تماشا بگذارد. باید از تصور زمان خطی دست کشید و «حال» و «گذشته» را به طریقی به هم متصل کرد که جوهره حقیقی زمان در آنها آشکار باشد. در همان صفحات آخر کتاب «در جست‌وجو»، قسمتی که سحابی بیش از همه دوست داشت، پروست درباره تجربه حقیقی زمان، که هنرمند برای خلق واقعیت زندگی و به تماشا گذاشتن آن در اثر هنری، باید به آن متکی باشد می‌نویسد: «برداشت‌هایی شادکامانه (از واقعیات)... برداشت‌هایی که همه در یک چیز شریک بودند و آن اینکه آنها را هم در لحظه حاضر و هم در لحظه‌ای دور در گذشته حس می‌کردم، تا جایی که گذشته و حال با هم آمیخته می‌شد و دودل می‌ماندم که ببینی در کدامینم؛ در حقیقت، موجودی که در درونم از این برداشت لذت می‌برد... به واسطه یکی از همسانی‌های گذشته و حال خود را در تنها محیطی می‌یافت که در آن می‌توانست زندگی کند و از جوهره چیزها لذت ببرد، یعنی در بیرون از زمان.» (در جست‌وجوی زمان از دست رفته، جلد هشتم، زمان بازیافته، 16-215) از این دست همسانی‌ها با اندیشه پروستی در گفت‌وگو باز هم هست و با اندکی دقت می‌توان پیدایشان کرد. نکته‌ای که خود سحابی هم به آن اذعان داشت. می‌دانست که رابطه «شخصی»‌اش با پروست تا چه حد بر نگرش کلی‌اش به دنیا اثر گذاشته و می‌خواست دیگران را هم در این تجربه شریک کند. سال 82، سالی که این گفت‌وگوها انجام شده، سحابی در نامه‌ای کوتاه که برای مقدمه ویژه‌نامه پروست «فصلنامه سمرقند» نوشته، همه را دعوت می‌کند با خواندن به قول خودش «جست‌وجو»، مانند او «آدم دیگری شوند» و دست آخر می‌نویسد: «دوست عزیزم. کتابی است که مدام باید بخوانی چون ابزاری است که مدام باید در دستت باشد. شاید این هم شیوه دیگری از گفتن همان چیزی است که اول گفتم: کتابی است که آدم را مال خودش می‌کند، کتابی است که آدم را ول نمی‌کند و چه خوب!» سحابی کتابی ترجمه کرده که آدم را ول نمی‌کند؛ کتابی که «کارش رو کردن یک چیزهایی است که قرار نبوده رو بشود.»(53) و حالا همین بس که فارسی‌زبانان هم از چیزهایی خبر دارند که قرار نبوده رو بشود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.