|

روایت پنجم‌: امیر اثباتی

نماند تا ببینیم

به بهانه انتشار کتاب «برگزیده آثار مهدی سحابی»*

یک‌سال از انتشار کتاب برگزیده آثار نقاشی، مجسمه و عکس‌های مهدی سحابی (نشر نظر) می‌گذرد و چهار سال از مرگ ناگهانی و تاسف‌بار او. در نامه‌ای نوشته بود «روزگار همان‌طوری می‌گذرد که نمی‌توانی کاری کنی که جور دیگری بگذرد» اما سحابی به گواهی زندگی و انبوه آثارش جوری زندگی کرد که روزگار همانی نباشد که هست. شاید در جوانی مثل برخی کسان دیگر سودای آن در سر داشت که سرراست برود سراغ تغییر جهان از راه‌های مستقیم و تکرار شده ولی راه دیگری برگزید و در این مسیر از «زندگی» و «بودن» تعریف دیگری به دست داد. تحصیل در هنرکده هنرهای تزیینی تهران و کارگردانی سینما و نقاشی در آکادمی هنرهای زیبای رم را نیمه‌کاره رها کرد. توانایی‌های او را قرار نبود یک مدرک تایید کند. روحیه جست‌وجوگرش او را از شاخه‌ای به شاخه دیگر پرواز می‌داد تا افق دلخواهش را در چشم‌انداز ببیند. چندسالی در فرانسه بود و سرانجام به ایران بازگشت. سر از حرفه روزنامه‌نگاری درآورد و از ترجمه اخبار و گزارش به تالیف رسید و نقد و گزارش و سفرنامه. در کوران انقلاب، روزنامه‌نگاری فعال و تاثیرگذار بود.«بعد از رویدادهای سال اول انقلاب و جدا شدن از کیهان که داستان مفصلی دارد، رفته‌رفته از روزنامه‌نگاری فاصله گرفتم و به کار در هفته‌نامه و ماهنامه- عمدتا ماهنامه‌های ادبی، پیام امروز و بعد صنعت حمل‌ونقل- روی آوردم. این روند به‌طور طبیعی به دوری عملی من از روزنامه‌نگاری و اشتغال تمام‌وقت انحصاری‌ام به ترجمه کتاب انجامید. نتیجه اینکه به همان صورت بسیار طبیعی که وارد کار روزنامه‌نگاری شده بودم به دلایل شرایط تازه و گرایش‌های شاید عمیق‌تری، از روزنامه‌نگاری جدا شدم و به ادبیات و کتاب پرداختم.» مقالاتش بازتاب نگاهی تیزبین و نکته‌سنج است به جهان پیرامونش که حکایت‌گر ذهنی است به شدت منطقی با قدرت استدلالی مجاب‌کننده و زبانی صریح و روشن و غنی و البته چندپهلو. به‌سادگی و در عین حال بسیارعمیق، هر بار زوایایی جدید برای دیدن و مکاشفه باز می‌کند. حیرت‌زده نبود انگار هیچ. وسعت دانش و تجربه و مطالعاتش تکلیف او را با همه چیز گویی روشن کرده بود. اگر هم برای پرسشی احیانا پاسخ روشنی نداشت، به‌روشنی و صراحت می‌گفت. نمی‌بافت و با اعتماد به نفس اعلام می‌کرد. می‌توانستی با او مخالف باشی، اما همیشه به آنچه پس و پشت نظرش بود اعتماد می‌کردی و احترام می‌گذاشتی. چهره همیشه مهربان و طنز سرشارش که با هیبت جدی و پهلوان‌وارش ظاهرا نمی‌خواند، تو را همراه و در صمیمیتش شریک می‌کرد.خواندن ترجمه‌هایش لذت مضاعفی داشت- و دارد و خواهد داشت- نه فقط به دلیل تسلطش بر زبان‌های ایتالیایی، انگلیسی و فرانسوی و به‌ویژه فارسی که به دلیل انتخاب‌هایش؛ از «نقاشی دیواری و انقلاب مکزیک» (1352) تا «قصه به قصه» لویی فردینان سلین (1388) و در این میان کتاب‌هایی از فادایف و سیلونه و اولمن و سیماشکو و دوبوار و کالوینو و فوئنتس و پالارد و... و بازترجمه‌هایی از دیکنز و دفو، ژول‌ورن و فلوبر و استاندال و بالزاک و... و ترجمه مجموعه عظیم هشت‌جلدی «در جست‌وجوی زمان از دست رفته» مارسل پروست که کاری بود کارستان و 10سال عمر خود را بر آن گذاشت. رمان‌های «ناگهان سیلاب» (1368)،«پیچک باغ کاغذی» (1382) و «خیابان مارگوتا، شماره 10» (1382) را نیز تالیف کرد. در اواسط دهه شصت در ماهنامه فیلم با مهدی سحابی آشنا شدم. ترجمه چکیده‌ای از مطالب هر شماره را برای صفحات پایانی آماده می‌کرد. نمی‌دانستم با کار گرافیک هم آشناست که بود و بعدها روی جلدهای زیبایی را از او دیدم که برای کتاب‌های خودش یا دیگران طراحی کرده بود. قرار شده بود در همان اتاق کوچک شش متری که تمام فضای آتلیه را تشکیل می‌داد با چسب و قیچی و می‌زنور، صفحه‌ها را خودش ببندد. در همان گفت‌وگوی اولین فهمیدم که نقاشی هم می‌کند. در برابر پرسش من که چگونه فرصت می‌کند با این همه کار ترجمه به نقاشی هم برسد، پاسخ داد خیلی منظم. و بعدها این نظم و انضباط او را بیشتر دریافتم و غبطه خوردم! با اولین نمایشگاهش در زمستان 1368 در گالری گلستان، نقاشی تمام‌عیار به میدان آمد. اتومبیل‌های قراضه و اسقاطی مهدی سحابی حکایتی بود از نوآوری، جسارت، مهارت ‌فنی و تسلط بر فرم و فضا و رنگ و بیش از این، شناخت عمیق او نسبت به جوهر بیان تصویری به مثابه یک زبان مستقل.«انتخاب این ماشین‌های قراضه در من به هیچ‌وجه عمدی نبود. کما اینکه در کشیدن آنها هم هیچ انگیزه اعلام شده و اعلام کردنی ندارم و به قصد بیان هیچ فلسفه یا شعاری آنها را نکشیده‌ام... در این ماشین‌های قراضه بیش از هر چیز یک طبیعت بیجان دیده‌ام و از آنجا که بحث فنی نقاشی مطرح است، معنی مشخص «زیبایی» در آن به‌راحتی درک می‌شود. می‌توانم بگویم که این ماشین‌های قراضه و مستهلک را خیلی زیبا دیده‌ام.» در اینجا مهدی سحابی بر تعلق‌خاطرش به نگاهی زیبایی‌شناسانه به عنوان وظیفه اصلی هنرمند تاکید دارد و تمامی آثاری نیز که پس از این می‌آفریند جلوه‌ای حتی پررنگ‌تر از همین باور و رویکرد است. اما 10سال بعد گفته است که «... به خودم گفتم چرا باید یک نفر در دوران جنگ اینها را بکشد؟ و به این نتیجه رسیدم که آدم عادی و سالمی که در این ماشین‌های قراضه این همه زیبایی را می‌بیند، حتما در آن عنصر تراژیکی هم دیده است که بسیار فراتر از خون و تصادف و... است.» و اعتقاد دارد که «هنر در نهایت یک استعاره یا کنایه است.» او همان‌طور که امکانات و ظرفیت‌های واژه‌ها را به‌خوبی می‌شناسد و در ترجمه‌ها و نوشته‌هایش با وسواس و دقت به‌کار می‌گیرد، با اشراف کاملش به زبان طرح و رنگ و زیبایی‌شناسی تصویر موفق می‌شود به بیان اصیل، شخصی و یگانه‌اش دست یابد. از سوی دیگر نفس نقاشی‌کشیدن و بعد‌ها ساخت و پرداخت نقش برجسته‌ها و مجسمه‌هایش، فرصتی است برای ارضای روح جوان و جسور و جست‌وجوگرش که همواره درپی تجربه جدیدی است تا چیزی را خلق کند، بیافریند، بسازد و خود بیش از همه از این فرآیند بازیگوشانه کیف کند و لذت ببرد. مواد مختلف را به‌کار می‌گیرد. برش‌هایی از چوب زمخت را سر هم می‌کند و استادانه با رنگ‌آمیزی چشم‌نواز بر بافت‌های آن اثری هنری می‌آفریند. آمیزه‌ای از رنگ‌های مشکی و سبز و آبی و سفید و زرد بر سطوح نامنظم با برشی تیز و قرمزرنگ شکافته می‌شود و حرکتی قاطع بر پیکره اثر شکل می‌گیرد. رمز و راز زیبایی و هنر مهدی سحابی در همین فی‌البداهگی و کشفی است که پیش و بیش از هر کس، خود هنرمند را به هنگام آفرینش هیجان‌زده می‌کند. حضور چهره انسانی در مجموعه «پرسنلی فوری» (1380) در ادامه همین میل به ساخت‌وساز بازیگوشانه است. مقواهای تغییرشکل‌یافته و رنگ‌آمیزی شده در ترکیب‌بندی‌های متنوع، از ریخت‌افتادگی چهره آدمی را با شوخ‌طبعی به نمایش می‌گذارد و در «زیرخاکی‌های هخامنشی» (1382) آنها را با کنایه‌ای تاریخی در کنار تکه‌هایی از نقش برجسته‌هایی باستانی قرار می‌دهد. در مجموعه «ستون‌ها» هم گهگاه صورتک‌هایی دیده می‌شود که به ما چشم دوخته‌اند. مجموعه «آدمک‌ها» هم نمایشی است از انسان‌گونه‌هایی که از دل همین خرده‌ریز‌های چوبی رنگ‌شده جورشده و شکل گرفته‌اند و به واقع به شکل مضحکی از ریخت افتاده‌اند.اوج کشف و خلق «فیگور» از میان هر چیز نامربوط دیگر و رسیدن به جوهره و ذات خیال‌انگیز موجودی آشنا، در مجموعه استادانه «پرنده‌ها» دیده می‌شود. مهدی سحابی با چند تکه چوب به‌جامانده در کنار ساحل همراه با شانه‌ای و قاشقی و چنگالی یا گیره‌ای چوبی و رنگ‌آمیزی آنها، از کلاه شعبده‌اش پرندگانی رنگارنگ بیرون می‌آورد که انگار بیرون قفس به جلوه‌گری زیبایی شگفت‌انگیزشان مشغولند. پرنده هم البته کنایه‌ای است و به تصادف در کارگاه هنرمند پیدایش نشده است. مهدی سحابی دنیا و روزگار را طور دیگری می‌خواست و به سهم خود کوشید تا با زبان هنر و به مدد واژگانی از رنگ و زیبایی به گفت‌وگویی سرخوشانه با روزگارش و مردمانش بنشیند. در «دیوار نوشته‌ها» که شاید آخرین مجموعه کارهای او باشد، روایت خود را از بوم - دیوارها بازگو کرد؛ رنگ روی رنگ و نقش روی نقش و نوشته روی نوشته تا ترکیبی زیبا و رنگین که می‌تواند تا ابد ادامه پیدا کند. جاهایی هم خودش حضور دارد؛ با کلیشه چهره‌اش. در یکی از آنها این عبارت دیده می‌شود که «مهدی این همه شلوغ‌پلوغی چرا؟! !» به راستی چرا؟ «شما هر کاری روی دیوار انجام دهید، روز بعد یکی دیگر، کار دیگری روی آن انجام خواهد داد. این خصوصیت دیوار است. به نظر من تجربی می‌رسد و باید هم این‌طور باشد.» مهدی سحابی با مهربانی این حق را برای همه قایل است تا بر دیوار نقش خود را تجربه کنند. «عنصر تجربه و جست‌وجو برایم بسیار مهم است و در ته ذهنم هر کاری را مقدمه و پیش‌طرح کار بعدی یا یک کار به معنی عام و آرمانی می‌دانم. حالا خود این کار آرمانی را کی به انجام برسانم، سوالی است که باید بود و دید.» ولی نماند تا ببینیم. قلبش ناگهان از تپش ایستاد و برای همیشه رفت و حسرت کار و آفرینش بیشتر را بر دل خود- که سرشار بود از شور زندگی- و ما که دلتنگ اوییم، گذاشت. - تمام نقل قول‌ها از کتاب گزیده آثار مهدی سحابی برگرفته شده‌اند.
* گزیده‌ نقاشی‌ها (1322-1388)، نشر نظر

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.