روايت سوم: علیاصغر حداد
اولین کسی که از این کوه بالا رفت
«مرگ وزیر مختار» تینانوف از اولین ترجمههای مهدی سحابی بود که نخست به صورت پاورقی در کیهان چاپ شد و در قالب کتاب درآمد. گمان میکنم انتشارات امیرکبیر آن را چاپ کرد. امروز ترجمههای بسیاری از سحابی بهجا مانده است. نوع کتابهایی که او برای ترجمه انتخاب میکرد با روحیهاش جور در میآمد، به این لحاظ که سحابی به هیچ گروه و طرز فکر سیاسی خاصی وابستگی نداشت. نه فقط وابستگی نداشت بلکه درست برعکس، ابدا به کار گروهی سازمانیافته اعتقادی نداشت و همیشه خود را کنار میکشید و حتی مقابل ایندست کارها جبهه میگرفت. از اینرو نمیتوان مسیر مشخصی را -که مثلا مترجمی مثل بهآذین داشت، در کارهای سحابی پیدا کرد. مترجمی که ایدئولوژی خاص یا دیدگاه سیاسی مشخصی داشته باشد، انتخابهایش هم سمت و سوی همان طرز فکر را میگیرد، اما سحابی چنین نبود. انتقاد سحابی به گروهها و سازمانها - به خصوص در ایران، این بود که در این جمعها استقلال فردی از بین میرود و افراد جزمینگر میشوند. اما این نوع مخالفت سحابی به نظر من خودش یک نوع جزمگرایی بود. چراکه او چنان مطلق این قضایا را رد میکرد که جای تعجب داشت، آن هم در وضعیت سیاسی- اجتماعی خاصی
که ما با آن مواجه بودیم. او اصطلاحی هم داشت که میگفت، من «مطلقا» اینها را قبول ندارم. جالب اینکه گرچه سحابی به لحاظ اجتماعی انتقاداتی به شرایط زندگی داشت و فاقد دید اجتماعی نبود، اما کنار مینشست و کار گروهی را با قطعیت رد میکرد. و البته به جای این مخالفت، هیچ جایگزین دیگری هم ارایه نمیداد، کار سازمانی را رد میکرد و مدل دیگری هم نداشت. این است که فکر میکنم ترجمههای سحابی در همین چارچوب تعریف میشود. ضمن آنکه یک نوع نگاه به بازار هم همیشه در کار سحابی وجود داشت. یعنی در انتخابهایش به این هم فکر میکرد که آیا این کتاب فروش میرود یا نه. مثلا زمانی که «گارد جوان» الکساندر فادایف را ترجمه کرد، محتوای کتاب با روحیهای که من از او میشناختم سازگار نبود، اما احتمالا چون در آن دوران این نوع کتابها خریدار داشت، او هم آن را ترجمه کرد. از جنبه دیگر انتخابهای سحابی و آثارش به چندوجهیبودن او برمیگردد. او نقاش، عکاس، روزنامهنگار، مترجم و حتی نویسنده بود- او این اواخر خودش هم چیزهایی مینوشت. از اینرو طبیعی بود که او مثلا درباره نقاشیهای مکزیک هم ترجمه کند. درباره ترجمه پروست هم که از کارهای مطرح او است،
دورانی را که میخواست سراغ «در جستوجوی زمان از دست رفته» برود، به یاد دارم. یکبار به من گفت که دنبال کتاب قطوری میگردد که به اصطلاح «کارِ ترجمه» زندگیاش باشد، چیزی باشد که برایش بماند. حتی هوس کرده بود کتاب «بودنبروکها»ی توماس مان را از فرانسه ترجمه کند. در اینباره گفتوگویی هم با هم کردیم. اما هرگز کتاب توماس مان را ترجمه نکرد، نمیدانم چرا. البته به نظرم کار خوبی هم کرد، چون بعد از آن به سراغ پروست رفت و خودش هم از این کار بسیار لذت برد. تقریبا دهسالی را صرف ترجمه پروست کرد و من این دوره او را از نزدیک میدیدم. دوره دیگری از ترجمههای سحابی -که از نزدیک شاهدش بودم دوران ترجمههای سلین بود. سحابی از ترجمههای سلین به شدت راضی بود. ما معمولا راجع به ترجمه کارهایمان صحبت زیادی با هم نمیکردیم ولی یکبار که من در خانهاش بودم، بخشهایی از سلین را با شوق برای من میخواند و پیدا بود که خودش بسیار لذت برده و از ترجمهاش رضایت دارد. که البته ترجمههای سلین از کارهای ماندگار سحابی هم شد. اما به نظر من ماندگارترین کار او همین مجموعه «در جستوجوی زمان از دست رفته» است که درباره آن بسیار گفته و نوشته شده.
در مصاحبههایی که با خود سحابی انجام شد و در مقالات و نقدهایی که به این ترجمه پرداخت. طبیعی هم بود چرا که ترجمه اثری به این قطوری قابل توجه است. ضمن اینکه خود این اثر در ایران با مساله روبهرو بود. سالها پیش از اینکه سحابی این اثر را ترجمه کند، بحث بر سر این بود که این کتاب قابلترجمه نیست. کسانی هم که این نظر را داشتند استخوانخردکردههای این کار بودند، مثل «ابوالحسن نجفی» که بر این باور بود، پروست ترجمهناپذیر است. بخشهایی از آن را هم خودش ترجمه کرد تا نشان دهد کار ترجمه این اثر چه دشواریهايی دارد و چرا غیرقابلترجمه است. مسلما ترجمه چنین آثاری موافقان و مخالفانی دارد. اما فراسوی این موافقت و مخالفت، یک نکته کاملا مشخص وجود دارد، اینکه چنین ترجمهای در تاریخ ترجمه به زبان فارسی دارای جایگاهی ویژه است. شما فکر کنید اولین کسی که از کوهی بالا میرود، ممکن است زمان زیادی صرف کار کند، پایش هم در راه بشکند و دستآخر ممکن است حتی به قله هم نرسد. اما تا اولین نفر این راه را نرفته باشد نفر بعدی به راحتی از این راه بالا نمیرود. سحابی اولین کسی بود که از این کوه بالا رفت و خود این مساله قابلتوجه است. اما در
مورد چندوچون ترجمه پروست، باید گفت که این ترجمه چندان هم بد از آب درنیامده و بهرغم نقدهایی که بر این ترجمه شده، در مجموع خواندنی است و قابل پذیرش. از این لحاظ باید به این ترجمه ارج نهاد و آن را کاری متفاوت از دیگر کارهایش قلمداد کرد. هرچند خود من هم در مواردی ایراداتی را در این ترجمه دیدهام که البته مواردی جزیی بودهاند. زمانی که جلد اول پروست منتشر شده بود، به سحابی گفتم که کمی در ترجمه تعجیل شده و بایستی یکبار دیگر کتاب خوانده میشد. من چند مورد از اشتباهات را به خود او هم گفتم. مواردی که البته بسیار جزیی است و خواننده آنها را بهتر میبیند تا خود مترجم و فکر میکنم که بعدها هم اصلاح شد. یکی از مواردی که به خود او گفتم، این بود که ما یک بیهوشی داریم و یک بیحسی موضعی؛ اما بیهوشی موضعی نداریم. این اشتباهات جزیی در ترجمه رخ داده بود که با خواندن دوباره به راحتی اصلاح میشد. اما در مجموع ترجمه پروست او قابل قبول است چرا که گام اول در این راه بوده و اگر کسی همت کند تا ترجمه مجددی از این اثر ارایه دهد، قطعا ترجمه سحابی کار را برایش سادهتر خواهد کرد. سحابی در این اواخر ترجمههای مجددی از آثار بالزاک و
فلوبر و دیگران هم انجام داد. من اینجا کمی از کار او تعجب میکنم. خودش در مصاحبهای گفته بود، من ترجمه دیگران از «مادام بواری» را مطلقا نخواندهام و بعد از آنکه ترجمه خودم تمام شد آن ترجمه دیگر را خواندم. این حرف سحابی برای من عجیب بود. اگر کتابی یکبار ترجمه شده و آن ترجمه را نخوانده، چرا باید آن اثر دوباره ترجمه شود. به اعتقاد من ترجمه مجدد وقتی توجیهپذیر است که ترجمه قبلی مطلوب نباشد. و حالا بتوان از آن اثر درخشان ترجمه بهتری به دست داد. در این کار کمی نگاه به بازار وجود دارد که پیشتر هم اشاره کردم. من شخصا مقایسهای مثلا بین «باباگوریو»ی بهآذین و سحابی نکردهام، اما فکر میکنم بهآذین آنقدر مترجم چیرهدستی بود که دستکم نیاز فوری و ضروری به ترجمه مجدد «باباگوریو» نباشد. ضمن آنکه زبان ترجمه بهآذین هم زبان مهجور و قدیمیای نبود که بگوییم نیاز به ترجمه با زبان امروزی وجود داشت. من معتقدم زمانیکه نویسندهای به واسطه یک ترجمه غلط به درستی در ایران معرفی نشده، باید ترجمه مجددی از آثارش صورت گیرد. در مواردی هم آثاری ترجمه شده اما مترجم دیگری که زمینه کارش این است و میتواند دید جدیدی در این ترجمه
بگشاید باز سراغ ترجمه آن میرود. در غیر این صورت و بهخصوص در ایران که هزاران هزار کتاب ترجمه نشده وجود دارد، دلیلی نمیبینم که کاری مجددا ترجمه شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.