گرانیگاه دردناکِ «مهدی سحابی»
آیا «پروست» مطرود بود؟
شيما بهرهمند
«مارسل پروست» و ترجمه اثر مهم او، «در جستوجوی زمان ازدسترفته» به زبان فارسی، در فضای ادبی ما به عنوان امری مسالهزا دو دیدگاه متفاوت را برانگیخت. برخی مترجمان چون محمد قاضی، این اثر مدرن را ترجمهناپذیر دانستند، مترجمانی چون مهدی سحابی، نیز بودند که این دیدگاه را «افسانه» خواندند: «اینها در حد حرف و افسانه است. برای یک آدم حرفهای که میخواهد این کار را بکند، کما اینکه من کردم، این افسانه با خواندن شش پاراگراف اول دود میشود و به هوا میرود... با خواندن همان یک صفحه اول برای من اظهرمنالشمس شد که این کتاب کاملا قابل ترجمه است اما طبعا از کتابهای دیگر مشکلتر است به این علت که نویسنده از یک دری وارد شده که ما معمولا از آن در وارد نمیشویم یعنی ما معمولا جملههای بسیار کوتاه میگوییم...» سحابی، مترجمِ «در جستوجوی زمان ازدسترفته»، در کتاب «گفتوگو با مهدی سحابی» - که به تازگی در نشر مرکز، منتشر شده، ابتدا سرخوشانه از پاسخ به این پرسش که «اصلا چطور شد به فکر ترجمه پروست افتادی» طفره میرود: «همیشه این سوال بوده، به نظر من، خودِ سوال تعجبآور است، بنابراین جوابش را هم آدم یا باید چیز خندهداری بگوید یا
آن جمله معروف آقای ادموند هیلاری که رفته بود اورست را فتح کرده بود: بهش گفتند چرا رفتید اورست را فتح کردید گفته بود خب این کوه آنجا بود ما هم ازش رفتیم بالا.» سحابی در ادامه دلیل ترجمه پروست را رسیدن به مرحلهای در زندگی حرفهایاش میداند که فکر میکند توانایی «بعضی کارهای یک خرده گندهتر، هم در اشل قبلی خود هم در تناسب با کارهایی که دیگران میکنند یا نمیکنند را دارد... هیچ نوع پیشزمینه، هیچ نوع نیت خاصی پشتش نیست، یک بحث ساده حرفهای است... هیچوقت کار به نظرم سنگین نیامد چون در جستوجوی زمان ازدسترفته را یک کتاب نمیدیدم... این بود که موقعی که «طرف خانه سوان» را شروع کردم با احتساب همه دشواریها آن را یک کتاب 500، 600 صفحهای میدیدم و بنابراین با همان روحیه سبکبال و واقعا هم در اوج توانایی فنی و در اوج توانایی فیزیکی بودم... خب جوانتر هم بودم، فکر کنم سال شصت و هفت، هشت بود که شروع کردم...» رفتهرفته اما سحابی دلایلی فراتر از این دلایل فردی برای ترجمه پروست مطرح میکند که تقابل گفتمانهای سازنده مساله پروست را آشکار میکند. سحابی اینجا بر شق دیگری از مساله پروست؛ خواندهنشدنش، دست میگذارد:
«اینها (ترجمهناپذیری پروست) باورهایی هستند که معمولا با یک حرف شروع میشوند. این چیزی که همه دربارهاش صحبت میکنند درباره یک کتابی بود که عملا وجود نداشت چون متن اصلیاش را تقریبا هیچکس نمیشناخت جز یک عده معدودی که آنها هم نگفته بودند که این غیرقابلترجمه است. اینکه پروست ترجمهناپذیر است احتمالا حرف یکی یا دو نفر از جمله مرحوم قاضی بود... فرض کنیم هیچ نوع نیت بدی نبوده. تنبلی استاد نبوده که چون خودش نمیتوانسته نمیخواسته، غرض نبوده و هیچی نبوده... این عقیده یک نفر آدم بوده که در ضمن چون همهچیز درباره یک کتابِ غایب است این حرف مرتب این طرف و آن طرف بیفتد مثل یک گوله برف... یعنی چون واقعا هیچ مبنای عقلی و منطقی ندارد میگویم شایعه است.» در ادامه بهرغم تاکید سحابی بر «محمد قاضی» و انتساب ایده ترجمهناپذیری پروست به او، سویه دیگری از مساله بروز میکند: «حدس من در مورد شادروان قاضی به طور خاص گذشته از مسایل فردی و شخصیاش میتواند این باشد که حلکردن بعضی مشکلات کار راهدست او نبوده، هرچند که یادم نیست چه سالی این حرف را زده احتمالا در شرایطی که قاضی یکسری کتابهای نیمهسیاسی داشت تیپ مثلا نان و
شراب، هیچ بعید نیست در آن دوران بوده. این نکته هم توی پرانتز همیشه یادمان باشد که همین اواخر تا زمانی که هنوز نگرش مارکسیستی غالب بود پروست جزو نویسندگان بدنام و مطرود بود، به این دليل که بورژوا بود. فکر کنم یکی از انگیزههای من در ترجمه پروست این هم بوده که در دورانی بوده که زائدههای قضاوت درباره پروست از بین رفته بود و دوران به اصطلاح مابعد کمونیسم و اینها بوده.» پرانتزِ سحابی اما، همچون شیرینی مادلن پروست، خاستگاه پدیدارشدن خاطرات یا رویدادهایی است که بیشک از گذشته سر برمیآورند - گذشتهای که معمولا به آن پشت میکنیم؛ اما از دیگر سو در پیشروی ما پدیدار میشوند و حالا این پرسش را پیشروی میگذارند که: آیا واقعا پروست مطرود بود؟ از خلال گفتههای مترجمِ پروست بهنظر میآید که ترجمه پروست یا دقیقتر؛ درک پروست در فضای ادبی ما، در وضعیتی پساانقلابی و از دیگر سو پسامارکسیستی ممکن شده است. این نگرش در کتاب گفتوگو با سحابی و در بخشِ از قضا کوتاهِ کتاب؛ «در مورد پروست و ترجمه» با تاکید و محوریتدادن به محمد قاضی خود را عیان میکند. چراکه بهرغم تاکید سحابی که «در مورد شادروان قاضی به طور
خاص»، گرایش ایدئولوژیک قاضی این دیدگاه را حمل کرده و بسط میدهد. اما اینکه پروست و درک این مدرنیست ادبی بزرگ، تا دهه 60 و پیش از ترجمه سحابی از «در جستوجوی زمان ازدسترفته» به تاخیر افتاده و همه اینها نیز دلایل ایدئولوژیک داشته است، شاید در رجعتی پروستی از حال به گذشته و بازگشت به حال تا حدی ممکن شود. دست بر قضا والتر بنیامین، از نخستین مترجمان پروست بود، جدای از این، بنیامین در مقاله «تصویرکردن پروست» بهخوبی نشان میدهد که مساله مواجهه با حافظه کاملا سیاسی است، او در همین مقاله با طرح مفهومِ «حافظه غیرارادی» به طرح و بسط تئوریک رمان پروست پرداخته و با توجه به نسبت خاطره و تاریخ، رمانِ پروست را سیاسی و حامل رگههایی از مقاومت میخواند. ژیل دلوز نیز در «میزگرد پروست»، در برابر رولان بارت که از تفاوت ابدیت و جاودانگی در اثر پروست میگوید، این رمان را ستایش شیدایی و جنون، در تقابل با عقلانیت سرمایهداری میداند. گرچه در این سنت فکری، متفکری چون «لوکاچ» مخالف پروست بود، همانطور که مخالف «کافکا» یا «بکت» نیز بود. در ایران نیز سالها پیشتر از ترجمه سحابی، تلاشهایی برای شناخت و طرح پروست، همینطور ترجمه اثر
مهم پروست صورت گرفته بود: جلد اول در جستوجوی زمان ازدسترفته را عظمی نفیسی (عدل) در دهه 50 با عنوان «عشق سوان» ترجمه و منتشر کرده بود. بعدها اواسط دهه 60 یکی از مترجمان خبره آثار مدرنیستی، ترجمه پروست را آغاز کرد که گویا به خواست مهدی سحابی آن را ناتمام گذاشته و دیگر اثر مدرنِ مهم را بهدست میگیرد. گرچه در این میان شاهرخ مسکوب، در دورانی که هنوز گرایشی «لوکاچی» به ادبیات داشت، - آنطورکه از فحوای «روزها در راه» برمیآید، به پیشنهاد یوسف اسحاقپور، رمان پروست را دست میگیرد و بخشهای درخور تاملی از یادداشتهای روزانهاش را به تجربه خود از خواندن پروست اختصاص میدهد. هرچند جای انکار نیست که از منظر حامیان ادبیات رئالیسم سوررئالیستی، پروست مطرود بوده است. اما در گفتمان غالب مارکسیستی، پروست هرگز مطرود نبوده، که مورد بحث و طرحِ تئوریهایی در باب زمان و مکان نیز بوده است؛ اما در مورد محمد قاضی بهطور خاص، با اینکه او در کارنامه خود آثار سیاسی «کمون پاریس»، «تاریخ مردمی آمریکا»، یا «کلیم سامگینِ» ماکسیم گورکی را داشته، به گواه بسیاری از ترجمههایش «حلقه سومِ» کوستاس تاکتسیس - که معروف به سلینِ
یونانیهاست، یا «قربانی» کورتزیو مالاپارته، و ترجمههای مطرحش از آثار فلوبر، ویکتور هوگو و کازانتزاکیس او هرگز در ترجمههای ادبیاش نگاه ایدئولوژیک نداشته است. اخیرا دو کتاب «گفتوگوی حوری اعتصام با مهدی سحابی» در نشر مرکز و «گزیده آثار نقاشیهای سحابی» از سوی نشر نظر منتشر شده است، به این مناسبت صفحاتی را به مهدی سحابی و این کتابها پرداختهایم. مهدی سحابی در کتاب گفتوگویش در سه بخش از نقاشی و ترجمه و آثار داستانیاش گفته است. با اینکه سحابی در این گفتوگو بیشتر بر «سحابی نقاش» تمرکز دارد، «سحابی مترجم» کماکان برجستهتر است. شاید از اینرو که مساله پروست؛ ترجمه و خواندهشدنش در ادبیات ما هنوز مطرح است و البته به دلیل نقل خاطراتی که با تاریخ و گذشته ادبیات ما پیوند میخورد و این مساله را احضار میکند که مدرنها هنوز در ایران اقبال چندانی ندارند، کمتر خوانده شده یا هنوز ترجمه نشدهاند. جز «فاکنر» که بسیاری از آثار مهماش به فارسی برگردانده شده و نسبت به دیگر آثار مدرن از اقبال نسبی برخوردار است، برخی آثار سلین پس از ترجمه درخشان فرهاد غبرایی، توسط سحابی ترجمه شدند. جویس نیز با وجود ترجمههای
درخشان منوچهر بدیعی، از برخی آثارش، به دلیل منتشرنشدن «اولیس» هنوز چهره هنرمندانهاش به تمامی شناخته نشده. دی.اچ.لارنس و ویرجینا وولف نیز سرنوشت مشابهی دارند. دی.اچ.لارنس کمتر امکان انتشار یافته و وولف نیز چنان که باید خوانده نشده است. مدرنها هنوز در ایران اقبال چندانی ندارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.