|

بحران آب تهدیدی برای میراث فرهنگی

مجدالدین رحیمی

معماری آبی در ایران از دیرباز مورد توجه بوده است و بسیاری از آثار باشکوه معماری ایران با حضور آب تجلی می‌یابند. پویایی و فعالیت آسیاب‌های آبی به حرکت و حضور آب وابسته بوده که امروزه با توجه به فرآیند‌های پیشرفت تکنولوژی، دیگر بهره‌برداری از آسیاب‌های آبی جایگاهی ندارد. پل در معماری ایران با دیدگاه‌های متنوعی توسط معماران ایرانی احداث شده است. ایجاد یک نماد و منظر شهری، تسهیل در امر تردد از مسیر رودخانه و بهره‌برداری از انرژی آب و... در ساخت پل‌های تاریخی و مجموعه‌های معماری آبی باشکوهی همچون بند امیر در مسیر رودخانه کر، مجموعه میراث جهانی سازه‌های آبی شوشتر، پل خواجو و سی‌وسه پل در شهر زیبای اصفهان و... از یادگاران ارزشمند گذشتگان قابل مشاهده ما هستند. بی‌گمان کشور ایران در دوره‌های مختلف دچار خشک‌سالی و کم‌آبی شده است و این پدیده برای مردم بخش‌های مختلف این مرز و بوم امری تازه و ناشناخته نیست. مشکل اصلی کشور ما در این دوره از تاریخ، استفاده غیراصولی از منابع آب است. بی‌گمان کنترل و نظارت متولیان حکومتی در جلوگیری از بهره‌برداران متخلف به تنهایی نمی‌تواند کشور را از فجایع ناشی از مصرف غیراصولی منابع آب مصون دارد. فرهنگ‌سازی و نمودار کردن جلوه‌هایی از پیامدهای این رفتارهای بسیار مخاطره‌آمیز از طریق اطلاع‌رسانی در رسانه‌های مختلف به‌خصوص صدا و سیما، برگزاری گردهمایی‌ها و جلسه‌های توجیهی در مناطق خاص که توجه به موضوع را جدی نمی‌گیرند، تقویت سیستم نظارت و کنترل رفتار و برداشت بهره‌برداران از منابع آب، ارایه مشوق‌های هدفمند و تاثیر‌گذار در راستای اصلاح الگوهای مصرف، پیشگیری از ادامه بهره‌برداری مصرف‌کنندگان غیرمجاز و... می‌تواند تعامل اجتماعی بهتری را در راستای مقابله با تاثیرات ناشی از این پدیده به همراه داشته باشد. ایجاد سدهای متعدد در کشور موجب شده است بسیاری از رودخانه‌ها خشک و کم‌آب شوند و این موضوع ساختارهای سنتی و سیستم‌های آبیاری و معماری آبی گذشته را تحت تاثیر قرار داده است. بی‌گمان مخالفتی با ایجاد سد و توسعه ملی وجود نخواهد داشت اما باید نگاهی جامع به مسایل مختلف مرتبط با این موضوع وجود داشته باشد. حفر چاه‌های متعدد و بهره‌برداری بیش از اندازه از منابع آب‌های زیرزمینی تاثیرات غیرقابل جبرانی بر مناطق مختلف خواهد گذاشت. بی‌توجهی به تمهیدات گذشتگان و حرکت‌های غیراصولی در توسعه مناطق مختلف بدون توجه به قابلیت‌ها، نبود یک الگوی اصولی در بهره‌برداری از منابع طبیعی مناطق مختلف، عدم توجه به ایجاد اشتغال و تولید مبتنی بر توانمندی‌های منطقه‌ای و... موضوعاتی هستند که نیازمند توجه به طرح آمایش ملی دارند. کنار گذاشتن بسیاری از دستاوردهای مطلوب گذشتگان در مناطق مختلف ما را به عملکردهایی غیرمنطقی رهنمون ساخته که پیامدهای برخی از این اقدامات قابل مشاهد است. قنات یکی از الگوهای پایدار بهره‌وری از منابع طبیعی است و در توسعه مناطق مختلف ایران دارای جایگاه مطلوب و معقول بوده است. توجه به این موضوعات و بهره‌گیری از تجارب پیشینیان علاوه بر حفظ پویای فرهنگ بومی از بروز رفتارهای غیرکارشناسی نیز خواهد کاست. پل، آسیاب‌های آبی، کانال‌های هدایت آب، بند، قنات، آب‌انبار‌ها و برکه‌های مختلفی که گذشتگان ما در مسیرهای عبور کاروان‌ها ایجاد کرده بودند، منابع تامین آب در کویر و... نشان می‌دهد مدیریت مصرف و بهره‌برداری از منابع آب که از آن می‌توان به عنوان یک میراث معنوی یاد کرد موضوعی است که در معرض خطر قرار دارد. آب و فن آبیاری در تاریخ ایران موضوعی مغفول و فراموش‌شده است که در گذشته جایگاه بسیار مهمی داشته است. حال که رودخانه زاینده‌رود خشک شده است، پیامدهای ناشی از آن در مسیر رودخانه را چگونه مورد توجه قرار می‌دهیم؟ تاثیرات زیست‌محیطی ناشی از آن بر باغ و فضای سبز و اکوسیستم منطقه را چگونه به تعادل پویا برسانیم؟ بررسی، تحلیل و تهیه برنامه‌های هوشمندانه در این خصوص نیازمند تعامل ملی و تشکیل کارگروه‌های تخصصی است؛ حرکت‌هایی که با یک تعصب ملی و به دور از قوم‌گرایی، سیاست‌زدگی یا تبعیض با ارایه راهکارهایی منطقی و اصولی مسایل مخلتف ناشی از این موضوع را به نتیجه عملیاتی و مطلوب هدایت کند. به نظر بنده ضرورت دارد کارگروه‌های تخصصی مدیریت بحران آب در گرایش‌های مختلف این موضوع را در کشور با جدیت مورد بررسی و کنکاش قرار دهند و قبل از بروز فاجعه تمهیدات لازم را عملیاتی کنند. بیاییم هشدارهای طبیعی ناشی از بحران آب در آثار تاریخی را جدی بگیریم، آیا نمی‌بینیم که بهره‌برداری بیش از حد از منابع آب زیرزمینی در دشت مرودشت موجب نشست زمین و پدیدار شدن شکاف‌های خطرناکی در مجموعه نقش رستم شده و این مجموعه بسیار ارزشمند تاریخی و سایر آثار موجود در این منطقه را در معرض خطر جدی قرار داده است؟ آیا به‌رغم نبود آب در مسیر رودخانه کر باید معماری آبی موجود در این مسیر به فراموشی سپرده شود و بیش از 10 پل و بند تاریخی در این مسیر به کلی نابود شوند؟ آیا باید بند امیر به عنوان یکی از باشکوه‌ترین یادگاران تاریخی معماری آبی جهان به فراموشی سپرده شود؟ آیا پیامدهای ناشی از خشک شدن رودخانه زاینده‌رود را مورد توجه قرار داده‌ایم؟ آیا پل خواجو و سی‌وسه‌پل و معماری آبی رودخانه زاینده‌رود نیز به سرنوشت معماری آبی رودخانه کر و بند امیر گرفتار خواهند شد؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.