بررسی متون راهنمایی و دبیرستان مشخص کرد
سهم 5درصدی زنان در معرفی مشاهیر کتب درسی
شرق ، محمدحسین نجاتی: زنان سهم اندک و ناچیزی در تصاویر، اسامی شخصیتهای حاضر در متون، مولفان و مشاهیر حاضر در کتب درسی دارند. براساس پژوهش صورت گرفته در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تربیت مدرس از سوی دکتر علیمحمد حاضری، عضو هیات علمی گروه جامعهشناسی دانشگاه تربیت مدرس، شش کتاب درسی در مقاطع راهنمایی و دبیرستان مورد بررسی قرار گرفته است. کتابهای مورد بررسی در این پژوهش در مولفههایی نظیر تصاویر، اسامی، مولفان کتابها، نویسندگان متون درسها و شخصیتهای حاضر در متون، حضور بسیار گسترده مردان و اندک زنان را نشان میدهند. 95درصد تصاویر، 85درصد اسامی، 95درصد بزرگان و مشاهیر معرفی شده، 93درصد نویسندگان و شعرای متون درسی، 76درصد مولفان و گروه برنامهریزان و 87درصد شخصیتهای حاضر در متن دروس را مردان تشکیل میدهند. براساس نتایج این پژوهش از نظر کیفی نیز این کتابها مردان را عاقلتر، داناتر، قویتر، مدیرتر و شایستهتر معرفی میکنند. زنها اغلب در حال گریه و زاری و ابراز عجز و ناتوانی بوده و کارهای محوله به آنها در سطح بسیار پایین بوده است. در این پژوهش همچنین تاکید شده است: باید پذیرفت که کتابهای درسی
بهخصوص ادبیات فارسی، علاوه بر اینکه متاثر از نیت هدفمند مولفان هستند؛ مهمتر از آن تحتتاثیر میراث ادبی، فرهنگی و تاریخی ایرانیان قرار دارند. نادیده گرفتن نقش زنان در کتب درسی در حالی است که زنان امروز در جامعه ما در عرصههای گوناگون اجتماعی فعال شدهاند. امروز آنان را میتوان در عرصههای ادبی و علمی نظیر المپیادها و دانشگاهها، ادارات و مشاغل خارج از خانه، حتی مناصب سیاسی و میادین ورزشی دید. هر چند این میزان از حضور، در مقایسه با مردان قابل قیاس نیست؛ اما نادیده گرفتن همین مقدار از این واقعیت اجتماعی و عدم بازتاب آن در کتابهای درسی چندان منطقی به نظر نمیرسد.
مولفان مرد، سه برابر مولفان زن
براساس نتایج این پژوهش در بخش مولفان و گروه برنامهریزان، از مجموع 97نفری که در این گروهها شرکت دارند؛ 74نفر مرد (76درصد) و 23نفر زن (24درصد) هستند. حضور مردان سه برابر بیش از زنان است. در این مورد نیز حضور کمرنگی از زنان بهچشم میخورد. البته مشارکت زنان در این قسمت بیشتر در کارهای صفحهآرایی و طراحی است تا تالیف. به طوریکه از مجموع 268نفر نویسنده یا شاعر متون درسی این شش کتاب، 248نفر مرد (93درصد) و 20نفر زن (7درصد) هستند. سهم حضور مردان در این بخش از این کتابها، بیش از 13 برابر زنان است. در کتابهای فارسی دورههای راهنمایی و دبیرستان، از مجموع 1033 شخصیت حاضر در متن دروس، 900 مورد مرد (87درصد) و 133 مورد زن (13درصد) هستند. میزان حضور شخصیتهای مرد در متن دروس اعم از داستانها و اشعار و... تقریبا هفت برابر زنان است. در این مبحث تکرار یک اسم، اهمیتی ندارد. هر چند سهم زنان در این بخش نسبت به بخش اسامی دودرصد افزایش یافته است؛ اما تفاوت چندانی را نشان نمیدهد. این مطلب موید آن است که نسبت اسامی مذکر به مونث، همخوانی نزدیکی با نسبت تعداد شخصیتهای مذکور دارد.
67درصد زنان کودک یا عشایرند
از 18 چهره زن به تصویر درآمده در این شش کتاب، چهار مورد مربوط به دختران خردسال و هشت چهره مربوط به زنان عشایر است. بنابراین 67درصد زنانی که چهره آنها در این کتابها به نمایش درآمده کودک یا عشایرند. دو چهره زن نیز در یک نقاشی مربوط به پنج قرن پیش دیده میشوند که در گوشهای، بهطوری که دیده نشوند به مجلس بحث فقها گوش میدهند. چهره زن دیگری که در کتاب فارسی دوم دبیرستان دیده میشود کنیزی است که در حال پذیرایی از تعدادی مرد است. در دو تصویر دیگر در این کتابها، زنانی را میتوان دید که از شوهر یا پسر خود در حال خداحافظی هستند تا آنها را راهی جبهه کنند.
حضور در راهپیمایی، تنها حضور اجتماعی زنان
بررسیهای کیفی در این پژوهش نشان میدهد، تنها تصویری که در این کتابها حضور اجتماعی زنان را نشان میدهد؛ مربوط به شرکت آنها در راهپیمایی است. (فارسی دوم راهنمایی، 19) در تصاویر این کتابها، عبادت رابطهای مردانه است. در چندین تصویر، مردان در حال راز و نیاز دیده میشوند؛ درحالیکه هیچ زنی مشغول عبادت به تصویر کشیده نشده است. در این قسمت از پژوهش نیز نتایج مشابه و قابل تاملی بهدست آمد. حضور مردان در تمام صحنههای اجتماعی، مشهود و چشمگیر است. مردان در راس هرم سیاسی، علمی، ادبی، نظامی و حماسهسازی قرار دارند. همه سرچشمههای قدرت، چه در محیط خانه و چه در اجتماع، به آنها ختم میشود. قهرمان اکثر داستانها و اشعار مرد است. مردها در بیرون خانه و در همه میدانهای اجتماعی حضور دارند. در اغلب داستانها و اشعار شخصیتها مرد هستند. مردها در بیرون خانه و در همه میدانهای اجتماعی حضور دارند. در اغلب داستانها و اشعار مربوط به فصل ادبیات پایداری در این کتابها، پسری قهرمان قصه است و اوست که باید جانشین شایستهای برای پدر شود. مهمترین نقشی که برای زنان تعریف میشود خانهداری است که آن هم از نظر نویسندگان این کتب اهمیت
چندانی ندارد تا به عنوان یک موضوع مهم، داستانی در مورد آن نوشته شود و دختری برای رسیدن به آن تلاش کند. زنها در پایینترین سطح اجتماعی قرار گرفتهاند. در اغلب موارد آنها در حال انجام کارهای خانه هستند. نقش مادری آنها بسیار برجسته میشود. زنها در عرصه بیرون از خانه کمتر دیده میشوند. تنها در چند مورد حضور آنها در راهپیماییها مورد تاکید قرار میگیرد. آنها در نقشهای سنتی تعریف میشوند. زنان عشایر و روستایی نمود پر رنگتری از بقیه زنان در این متون دارند. هیچ زن کارمند یا شاغل امروزی در این متون حضور ندارد. تنها زن شاغل در این کتابها یک معلم خارجی است (ادبیات فارسی اول دبیرستان، 145). زنها در این متون انسانهایی معمولی، گاه بیسواد و خرافاتی، گاهی کنیز و اکثرا مادری دلسوز و خانهدار هستند. حتی در داستان سووشون، زری که با ابهت و شکوه خاصی از بین مزارع و سوار بر اسب میگذرد؛ وقتی به شوهرش میرسد، شوهر او را بغل زده و پیاده میکند تا زری تمام شکوهش را به همسرش واگذارد و خودش موجودی ظریف جلوه کند: «یوسف... به پیشوازش میآید. بغلش میزند و از اسب به زمین میگذاردش» (ادبیات فارسی دوم دبیرستان، درس 7).
معرفی 70نفر از مشاهیر مرد و یک چهره علم و ادب زن
همچنین در این شش کتاب 71نفر از مشاهیر علم و ادب، همراه با تصاویرشان معرفی شدهاند که از این تعداد 70نفر مرد و تنها یک زن با چهره معرفی میشود که پروین اعتصامی است. در مبحث معرفی مشاهیر و بزرگان در متن دروس (بجز آنهایی که در ابتدای هر درس در بخش تاریخ ادبیات شناسانده شدهاند)، تنها دو زن در این کتابها وجود دارند. یکی از آنها پروین اعتصامی است که در یک صفحه، بهاختصار معرفی میشود. در این بیوگرافی کوتاه با عنوان «مرواریدی در صدف»، بیشتر از آنکه به معرفی پروین پرداخته شود؛ بر نقش مراقبتی و حمایتی پدرش و اینکه چون مرواریدی در صدف از وی مواظبت میکرد، تاکید شده است. (فارسی اول راهنمایی، 104) زن دیگر، «هلن کلر» است که نابینا و کر و لال بوده و با تلاش توانسته، مدارج علمی را طی کند و یک نویسنده شود. در مقابل معرفی این دو زن، 38 مرد در متن دروس معرفی میشوند.
جای خالی معرفی بانوان بزرگ دین اسلام
در متون و اشعار بسیاری در این کتابها به بزرگان دین و مدح آنها پرداخته شده است. بزرگانی چون حضرت محمد(ص)، اما علی(ع)، امام حسین(ع)، حضرت عباس(ع) و... که همگی مرد هستند. بسیار جای تعجب است که در هیچ درسی حتی به بانوان بزرگ دینی نیز پرداخته نشده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.