امکان تعیین مکان دقیق زلزله یک دقیقه پس از وقوع
نقشههایی برای حمایت سریع امدادگران
محمد پورمحمدشاهوار . دکترای زلزلهشناسی مهندسی
امروزه با توجه به پیشرفت تکنولوژی و وجود اینترنت، اطلاعرسانی بهطور چشمگیری سرعت گرفته و حتی ممکن است اتفاقی که در گوشهای از دنیا روی داده است، به دلایل اهمیت آن در عرض چند دقیقه به مهمترین خبر دنیا تبدیل شود. به عنوان نمونه در 27 فروردینماه گذشته، زمینلرزهای با بزرگای 7/7 که در جنوب شرقی ایران در منطقه «سراوان» رخ داد، به سرعت به تیتر مهم خبرگزاریهای دنیا تبدیل شد، هرچند پس از ساعاتی بعد از بمبگذاری در «بوستون» آمریکا اتفاق افتاده بود. با نگاهی به چند سال گذشته، میتوان اهمیت نقش دستگاههای اطلاعرسانی را متوجه شد. به عنوان نمونه در زمان وقوع زمینلرزه «بم»، در دی سال 1385، تا ساعتها پس از زلزله، خبری از محل اصلی خرابی و برآورد تقریبی از میزان خسارت میسر نبود. برآوردهای ابتدایی از محل وقوع زلزله، در ساعات اولیه بعد از رخداد، از اختلافی حدود صد تا 200 کیلومتری تا شهر بم حکایت داشت که سردرگمی را برای نیروهای امداد و نجات بهوجود آورده بود. قطع خطوط تلفن و وسایل ارتباط جمعی نیز از یک طرف و عدم اطلاعرسانی دقیق از مناطق آسیبدیده، باعث از دست دادن زمان حیاتی برای نجات مصدومان و زیر آوارماندگان شد
که همین مساله به افزایش چشمگیر تعداد تلفات منجر شد. همچنین در زمینلرزه 31 خرداد 1369 منجیل در ابتدا، مرکز رویداد دریای خزر اعلام شده بود و تا ساعتها همه فکر میکردند که بیشترین خرابی در شهر رشت روی داده است. از اینرو با توجه به اینکه امروزه سرعت انتقال اخبار بسیار افزایش پیدا کرده است، به تناسب آن مراکز اطلاعرسانی نیز باید خود را با این سرعت سازگار کنند. یکی از این ابزارهای اطلاعرسانی بعد از وقوع زمینلرزه، «نقشههای لرزش» (Shake Maps) هستند. این نوع نقشهها ابتدا توسط دکتر «دیوید والد» در سازمان زمینشناسی آمریکا برای زمینلرزههای منطقه کالیفرنیای جنوبی در آمریکا ارایه شد. «نقشههای لرزش» همانطور که در شکل مشخص است، نشاندهنده شدت زمینلرزه در ناحیه زلزلهزده هستند. «نقشههای لرزش» میتوانند پارامترهای دیگری همچون شتاب و سرعت زمین را نیز در پهنه زلزلهزده نشان دهند که کاربرد مهندسی دارند. در یک «نقشه لرزش» معمولا اطلاعاتی مانند مختصات جغرافیایی مرکز زلزله، مقدار بزرگا، عمق رویداد و زمان آن ذکر شده است. همچنین محل وقوع زمینلرزه، گسلهای مهم منطقه، شهرهای اصلی و مهمتر از همه میزان لرزش زمین بر
اساس اطلاعات اولیه زمینشناختی از رویداد ارایه میشود. معمولا شدت نقاط مختلف به صورت مناطق رنگبندیشده نشان داده میشود که نقاط قرمزرنگ نشاندهنده مناطق با شدت لرزش بالا، نقاط زرد، سبز و آبیرنگ نیز به ترتیب بیانگر شدت لرزش متوسط تا شدت پایین هستند.از آنجا که وجود «نقشههای لرزش» لحظاتی بعد از زمینلرزه، میتواند نقش مهمی در اطلاعرسانی و امداد و نجات داشته باشد، تهیه این سامانه در پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله توسط دکتر «مهدی زارع» در قالب طرح پژوهشی تدوین و به مرحله اجرا درآمد. از آنجایی که در این سامانه از روابط منطبق با دادههای ایران استفاده شده است، نتایج آن برای زمینلرزههای رویداده در پهنای ایران و حتی کشورهای همسایه از جمله ترکیه از دقت مناسبتری برخوردار است. این نقشهها هماکنون بعد از رخداد زمینلرزههای مهم روی وبسایت پژوهشگاه زلزله (www.iiees.ac.ir) قرار گرفته و اطلاعرسانی میشود و انتظار میرود این نقشهها در آیندهای نزدیک به صورت کاملا اتوماتیک و برای تمامی زمینلرزهها، به صورت سریع (دقایقی بعد از رخداد) اطلاعرسانی شود. هماکنون حداقل زمان اطلاعرسانی نقشههای
لرزش وابسته به مدتزمان تعیین محل زلزلههاست و پس از مشخص شدن مرکز زلزله، حدود یک دقیقه وقت لازم است تا نقشهها آماده اطلاعرسانی شوند. از آخرین نقشههای تولیدشده میتوان به زمینلرزه «سراوان» با بزرگای 7/7 اشاره کرد که نقشه شدت لرزش آن در شکل نشان داده شده است. همانطور که در این نقشه مشخص است، بهرغم وجود کانون زلزله در داخل ایران، بیشترین شدت برای منطقه پاکستان برآورد شده بود (به دلایل اثرات ساختگاهی) که با گذشت زمان، صحت آن مشخص شد و تعداد کشتهشدگان در پاکستان افزایش یافت و به 40 نفر رسید. همچنین با توجه به بزرگای بسیار بالا، با توجه به عمق زیاد رویداد، شدت کمتری نسبت به زمینلرزههای مشابه همچون 1358 طبس یا 1369 منجیل برآورد شده است که در نتیجه احتمال بالا بودن تلفات منتفی شد و میتوانست در ساعات اولیه رخداد، نگرانیها از افزایش تلفات و بروز شایعات را تا حد زیادی کنترل کند.تاکنون این نقشهها برای زمینلرزههای مهمی همچون «وان» ترکیه، «ریگان» کرمان، زمینلرزههای دوگانه «ورزقان-اهر»، «شُنبه» بوشهر و «سراوان» سیستان و بلوچستان تهیه و ارایه شده است. با استفاده از «نقشههای لرزش» علاوه بر اطلاعرسانی
سریع، میتوان با توجه به میزان پراکندگی جمعیت و نوع ساختوسازهای موجود در منطقه زلزلهزده، برآوردی اولیه از میزان تلفات و خسارات احتمالی نیز ارایه داد که کمک موثری جهت تسریع در برنامهریزی بازسازی و تخصیص بودجه میکند. در صورت راهاندازی نهایی این سامانه، سازمانهای مختلفی از جمله سازمان هلال احمر ایران، سازمان مدیریت بحران و حتی ارگانهای نظامی میتوانند با دسترسی مستقیم به بانک نقشههای لرزش تولیدشده، به سرعت از شدت مناطق زلزلهزده مطلع و برنامهریزیهای لازم را در اسرع وقت انجام دهند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.