|

بررسی تاثیر بحران‌های زیست‌محیطی بر میراث فرهنگی کشور

لرزه بی‌آبی بر تن آثار تاریخی

صدرا محقق :متخصصان محیط‌زیست همیشه هشدار داده‌اند که آثار و تبعات بحران‌های زیست‌محیطی فقط محدود به طبیعت و محیط‌زیست نیست. بحران کمبود منابع آب یکی از بزرگ‌ترین مشکلاتی است که این روزها ایران با آن مواجه است. خشکی دریاچه ارومیه، رودخانه زاینده‌رود، تالاب‌های گاوخونی، بختگان، پریشان و ده‌ها رودخانه، دریاچه و تالاب دیگر در جای‌جای ایران بخشی از تبعات این بحران است. همین چند روز پیش مهدی میرزایی، کارشناس آب درباره آینده پیش‌رو به لحاظ منابع آبی به «شرق» گفته بود آینده بسیاری از نقاط ایران به‌خصوص در دشت مرکزی کشور ایران از این لحاظ خطرناک و بد است. تاکنون در رابطه با آثار و تبعات بحران خشکسالی و کمبود منابع آب بر روی طبیعت و زیست انسان‌ها مطالب بسیاری گفته شده است، با این حال آن‌طور که کارشناسان میراث فرهنگی و باستان‌شناسان می‌گویند تبعات مخرب این بحران بر روی آثار تاریخی و میراث باستانی کشور هم خطراتی به مراتب بزرگ دارد.قطع و وصل شدن متناوب و سالانه آب رودخانه زاینده‌رود بر روی سازه پل‌های تاریخی و زیبای شهر اصفهان مانند سی‌و‌سه‌ پل، پل خواجو، پل مارنان و پل شهرستان که یادگارهایی بی‌مانند بازمانده از دوران پرشکوه امپراتوری شاه عباس‌اند، آنقدر عمیق است که بعید نیست در نهایت به حادثه‌ای جبران‌ناپذیر ختم شود. غیر از این کاهش سطح منابع آب زیرزمینی دشت مرودشت و فرونشست خاک در این منطقه، آثاری همچون کعبه زرتشت و نقش برجسته‌های نقش‌رستم که بازماندگانی شکوهمند از عصر هخامنشیان در دوهزار و 500سال پیش است را به ویرانی تهدید می‌کند. سازه‌های جهانی شوشتر که هنر دست مثال‌زدنی معماران ساسانی است و جز با حضور آب، معنا و مفهومی ندارند را اگر به این فهرست اضافه کنیم، لیست سیاه تکمیل می‌شود. هر‌کدام از این آثار اگر روزی به دلیل کمبود یا کاهش منابع آب که عاملی به غیر از مدیریت ناپایدار و غیراصولی ندارد آسیب ببیند، هیچ جایگزینی نخواهند داشت. آثاری که بی‌آب تخریب می‌شوند امین محمودزاده، رییس پایگاه جهانی سازه‌های آبی شوشتر و دارای مدرک دکترای مرمت است، او به صورت تخصصی بر روی موضوع آب و تاثیرات آن بر سازه‌های تاریخی کار کرده است. محمودزاده در رابطه با تاثیرات کاهش یا نوسانات آبی بر روی آثار تاریخی مانند پل‌ها و آثار تاریخی به «شرق» می‌گوید: «اکثر آثار تاریخی مرتبط با آب در کشور ما مانند پل‌های تاریخی شهر اصفهان سازه‌هایی با ملات آهکی هستند، همه می‌دانند که این ملات برای قوام و دوام‌داشتن باید همیشه با آب در ارتباط و پیوستگی کامل باشد، یعنی نه تنها نبود آب که حتی نوسانات و کم و زیاد شدن جریان‌های آبی هم به این سازه‌ها آسیب جدی می‌رساند. علاوه بر این حتی سازه‌هایی که با دیگر ملات‌ها ساخته شده‌اند و برای رسیدن به تعادل به آب نیاز ندارند هم اگر بعد از 200‌سال آب از آنها گرفته شود دچار آسیب می‌شوند. آسیب‌هایی از این دست را باید در زمره آسیب‌های شیمیایی قلمداد کرد که برای آثار تاریخی خطرناک است.» این کارشناس همچنین در رابطه با تاثیر خشکسالی و قطع جریان آب بر نشست زمین زیر پای سازه‌های تاریخی نیز می‌افزاید: «برخی پل‌های تاریخی مانند پل مشیر برازجان به دلیل اینکه جانمایی پایه‌های آن بر روی صخره‌های سنگی انجام شده با چنین مشکلی روبه‌رو نیست اما پل‌هایی که پایه‌های آن در خاک بنا گذاشته شده باشد، مانند پل‌هایی که در اصفهان روی زاینده‌رود ساخته شده، با قطع و وصل شدن آب امکان فرونشست پایه‌ها و بروز ترک در سازه آن بسیار محتمل است.» گفته‌های این کارشناس دست‌کم با نگاهی به سی‌و‌سه‌پل و پل‌خواجو قابل تایید است، در این مدت که اصفهانی‌ها و اصفهان‌دوستان عادت کرده‌اند بیشتر ماه‌های سال زاینده‌رود را بی‌آب ببینند، تعداد و اندازه ترک‌های این پل‌ها هم بیشتر شده است و خبر و عکس آن بارها در رسانه‌ها منتشر شد. از سوی دیگر مجدالدین رحیمی، دیگر کارشناس میراث فرهنگی نیز پیرامون آثار تاریخی موجود در دشت مرودشت به «شرق» می‌گوید: «با حفر بی‌برنامه صدها حلقه چاه عمیق و نیمه عمیق در دشت مرودشت برای استخراج آب از درون سفره‌های آب زیرزمینی، خاک این دشت فرونشست کرده است، آثار این فرونشست را به صورت واضح در پای کوهی که نقش رستم در آن واقع است را می‌توان دید، پای این کوه زمین در برخی نقاط به عمق یک متر شکاف برداشته و هر روز این شکاف بیشتر هم می‌شود. خطرات این مساله برای آثار تاریخی نقش رستم و به‌خصوص بنای تاریخی کعبه زرتشت بسیار زیاد است به گونه‌ای که می‌تواند منجر به ایجاد شکاف یا تخریب این بنای 2500 ساله باشد. با وجود این اما تاکنون هیچ اقدامی برای جلوگیری از استخراج آب یا پلمب چاه‌های این منطقه صورت نگرفته است.» کاهش منابع آب نتیجه توسعه ناپایدار اینکه کاهش منابع آب در کشور چه عواملی دارد و از کجا ریشه می‌گیرد را با یک کارشناس مسایل آب مطرح کردیم. مهدی میرزایی مدرک فوق دکترای مدیریت منابع آب از آمریکا دارد و در پاسخ به «شرق» می‌گوید: «در ایران، مسوولان برای حل مشکل کاهش و منابع آب خیلی تلاش نمی‌کنند، حتی در برخی مواقع به نظر می‌رسد دولت نمی‌تواند کاری بکند و فقط توسعه می‌دهد به هوای اینکه ببیند بعدا چه خواهد شد. حتی در کتاب‌های ابتدایی درسی مدیریت منابع آب آمده است اگر می‌خواهید توسعه دهید اول از همه مواردی که ممکن است موجب اختلاف شوند را ببینید، بعد کار را شروع کنید. در ایران اما این‌طور نیست، مثلا در بسیاری مواقع اول سد را ساخته‌اند بعد برای آب آن برنامه‌ریزی و هدف‌گذاری کرده‌اند. همه اینها را کنار هم بگذاریم یعنی بحث افزایش جمعیت، ضعف مدیریت، بخشی‌نگری و عدم وجود فرهنگ تامین آب ... به یک موضوع پیچیده بدل می‌شود که برای حل آنها دولت عملا هیچ‌کاره می‌شود.» با در نظر داشتن این گفته‌ها و در نظر گرفتن همه بحران‌هایی که این روزها در وهله اول دامن منابع آب کشور و پس از آن دامن میراث تاریخی کشور را گرفته، مشخص می‌شود ریشه بیشتر این مشکلات در برنامه‌های توسعه ناپایدار و غیراصولی بوده است. نمونه آن هم نبود آب در زاینده‌رود، خشک شدن بیشتر قنات‌های تاریخی کشور، کاهش آب رودخانه‌های کر در فارس و گرگر در شوشتر و فرونشست دشت مرودشت در زیرپای آثار تاریخی هخامنشی است که همه قربانی افزایش بی‌برنامه زمین‌های کشاورزی و احداث سد یا حفر چاه برای تامین آب مورد نیاز آنها بوده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.