|

لنین؛ فرشته رحمت یا تداوم زحمت

مجید تفرشی . تاریخ‌نگار

در صدوچهل‌و‌سومین سالروز تولد ولادیمیر ایلیچ اولیانف (ملقب به لنین)، حدود 90سال پس از درگذشت او در میانسالی و با وجود گذشت نزدیک به 22سال از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی، هنوز برای بسیاری این سوال باقی است که آیا ظهور لنین و بلشویسم در سپهر سیاست جهانی، برای ایران و ایرانیان مایه رحمت بود یا تداوم زحمت قدیم روسیه تزاری؟ هنگامی که انقلاب بلشویکی در پاییز 1917 و به فاصله کمتر از یک‌سال قبل از پایان یافتن جنگ‌جهانی اول به پیروزی رسید، بسیاری از فعالان سیاسی و روزنامه‌نگاران و حتی مردم عادی که کشورشان را در رنج و عذاب می‌دیدند، از این حادثه استقبال کرده و آن را به سود ایران ارزیابی کردند. در آن زمان، ایران، با وجود اعلام بی‌طرفی در جنگ، از یک سو زیر چکمه‌های نیروهای نظامی اشغالگر بریتانیا و روسیه بود و از سوی دیگر اغتشاش اجتماعی، فقر عمومی، ناامنی و ناکارآمدی حاکمان یکی از دشوارترین دوران تاریخ معاصر ایران را رقم زده بود. در این شرایط بود که سقوط تزاریسم در روسیه و روی کار آمدن قدرتی که مدعی برقراری حکومت مبتنی بر عدالت و آزادی برای خود و جهان بود، نمی‌توانست خشنودی ایران و ایرانیان را برنینگیزد. از این‌رو، جای شگفتی نبود که عارف قزوینی، شاعر و تصنیف‌سرای مهم آن دوران، در شعر خود از لنین به‌عنوان «فرشته رحمت» و بلشویک را «خضر راه نجات» می‌خواند و خواهان«قدم‌رنجه» کردن بلشویسم بر ایران و «تخم‌چشم» شاعر شده و چنین درباره ایران از لنین طلب می‌کند:
یا خرابش بکن یا آباد / رحمت حق به امتحان تو باد
استقرار کامل دولت شوروی سوسیالیستی به جای امپراتوری تزاری به سرعت و بی‌دردسر انجام نشد. در دوره‌ها و مراحل مختلف، دامنه و تبعات کشاکش قدرت میان انقلابیون و ضدانقلابیون در روسیه، به داخل ایران نیز کشیده شد و بر مشکلات و گرفتاری‌های ایران می‌افزود. این جنگ و گریز میان نیروهای بلشویک سویت و ضدانقلابیونی از قبیل روس‌های سفید در مناطق شمالی، غربی و شمال‌غرب ایران تاثیر مستقیم داشت و از طریق مهاجرت جنگ زدگان و بعضا نفوذی‌های هر دو جناح در ایران به‌طور غیرمستقیم بر حوادث سیاسی ایران نیز سایه می‌افکند. تصور عمومی، همانند محمدتقی بهار (ملک‌الشعرا)، شاعر و سیاست‌ورز سرشناس، این بود که در معرکه طناب‌انداختن روس و انگلیس بر گردن ایرانیان، ناگهان یکی از دو سوی طناب‌کش‌ها که روسیه باشد، به مدد انقلاب بلشویکی ریسمان را رها کرده و ایران را از خطر خفگی رهانیده است. باوجود تصور و توقع ایرانیان در کاهش رنج و عذاب ناشی از توسعه‌طلبی و تجاوز‌خواهی و نفوذ تزاریسم در ایران، این سیاست در دوران بلشویسم به رهبری لنین و بدتر از آن استالینیسم جانشین او ادامه پیدا کرد و حتی در مواردی نیز شدیدتر و عیان‌تر شد. نه‌تنها منابع بین‌المللی که اسناد آرشیوهای داخل ایران نشان می‌دهد که در همان حدود یک‌سال میان انقلاب بلشویکی و پایان یافتن جنگ‌جهانی اول، رنج و عذاب ایرانیان از حضور مستقیم و ظلم نیروهای اشغالگر روس نه‌تنها پایان نیافت، بلکه عنصر ایدئولوژیک بلشویسم نیز بر اشغالگری ناسیونالیستی روسی هم افزوده شد. سوای جنگ‌جهانی اول، تاریخ مدون ایران از دوران کوتاه پس از سقوط حکومت تزاری تا مرگ لنین، چند حادثه مهم از جمله این موارد را ثبت کرده است: لغو برخی از امتیازات ضدایرانی عصر تزاریسم، اصرار بر بقای تملک و اشغال شهرها و اراضی گرفته شده از ایران در جنگ‌های ایران و روس ، تلاش برای مقابله با قدرت رضاخان سردار سپه و بریتانیا و حمایت از جنبش میرزاکوچک‌خان در آغاز و سپس تغییر تدریجی مواضع مسکو در تحکیم و تقویت دولت سردار سپه و روگردانی از نهضت جنگل و ائتلاف عملی با بریتانیا در حمایت از تغییر سلطنت از قاجار به پهلوی. از سوی دیگر نیز نمی‌توان منکر تاثیرات اجتماعی و سیاسی و فرهنگی شگرف بلشویسم، به‌خصوص در مراحل پسالنینی، میراث‌دار اصلی آن حزب توده در ابعاد و ادوار مختلف ایران شد.در یک قضاوت کلی چنین به نظر می‌رسد که لنین و جانشینان او تا پایان عمر دولت شوروی و حتی پس از آن، از جوزف استالین گرفته تا پوتین، ضمن ایجاد شرایط جدید و راهکارهای متفاوت در مقایسه با امپراتوری تزاری، در بسیاری از زمینه‌ها، دست‌کم در مواجهه و تعامل با همسایگانی چون ایران، سیاست و اصول بنیادی تزاریسم و بلشویسم تغییر بنیادینی نکرده و در اساس و اصول همان رویه‌ها بیش و کم ادامه دارد. اکنون با پایان یافتن دوران لنینیسم و استالین و به سرآمدن حکومت شوراها، شاید بهتر بتوان به مدد اسناد و خاطرات تازه در دسترس واقع شده یا انتشار یافته و به‌دور از حساسیت‌های گذرا و عصبیت‌های مثبت و منفی کوتاه‌مدت درباره تاثیرات دراز‌مدت و راهبردی آن دوران قضاوت کرد. با این همه، همچنان این بحث که آیا زندگی و کارنامه لنین و به‌تبع آن، دستاوردهای مختلف بلشویسم و مارکسیسم لنینیسم برای بشریت، شوروی و ایران مفید بوده یا دنیایی بهتر یا بدتر از عصر تزاریسم فراهم کرده ادامه دارد و دیدگاه‌های مختلف و متنافر درباره آن همچنان مطرح و جاری است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.