|

دگردیسی «مقتدا صدر»

از افراط‌ تا اعتدال

ترجمه: محمدعلي‌عسگري

«مقتدا صدر» روحانی تندرو عراقی در ابتدای ظهورش فردی بود که با برانگیختن تضادهای فرقه‌ای و زیرپاگذاشتن روند دموکراسی جدید این کشور، رفتارهای عجیب و غریبی از خود بروز می‌داد. او بین سال‌های 2003 تا 2008 «ارتش المهدی» را تاسیس کرد که اقدام به قیام مسلحانه بر علیه دولت تازه شکل‌گرفته در عراق کرد و حوادث متعددی رابه همراه داشت. در مواردی این ارتش تاسیسات و سربازان آمریکایی را هدف قرار می‌داد و در موارد دیگر به نیروهای دولتی حمله می‌کرد یا می‌خواست در مناطقی حکومتی اسلامی برپا کند. در سال 2011 سرانجام نیروهای آمریکا از عراق خارج شدند.سال گذشته اما، صدر پس از یک غیبت نسبتا طولانی دوباره ظاهر شد و این‌بار نشان می‌داد که می‌خواهد مسیر خود را تغییر دهد. او در یک‌سال گذشته تاکنون تلاش کرده است تا تصویر خود را در چشم عراقی‌ها بهبود بخشیده و خود را به عنوان یک نیروی معتدل و میانه‌رو معرفی کند. صدر هم اکنون به صورتی آشکار خشونت‌های تروریستی یا فرقه‌گرایانه را محکوم می‌کند و با پشتیبانی از راه‌حل‌های سیاسی برای عبور از منازعات سعی می‌کند با رهبران سایر ادیان و فرق همگرایی نشان داده و حتی به صورتی مشترک با آنها نماز جماعت بخواند. اینها همه دلایلی است که نشان می‌دهد که او به جد می‌خواهد نقش مثبت و تازه‌ای را در روند سیاسی عراق بازی کند. اما هنوز در بین بسیاری از مخالفانش این برداشت وجود دارد که ممکن است اینها همه تاکتیک‌های تازه‌ای برای توسعه دایره نفوذ و قدرت او باشد. در هر دو حالت، باید گفت هرچه صدر بتواند در بین عراقی‌ها (اعم از شیعه و کرد و سنی) این برداشت را جا بیندازد که او یک شریک میانه‌رو و قابل‌اعتماد است درنهایت خواهد توانست از «نوری‌مالکی» که او هم یک نخست‌وزیر شیعه است امتیازات تازه‌ای دریافت کند. اما این عمل در مقابل، اهل سنت و کردهای عراق را ناراضی می‌کند زیرا کار کردن با صدر می‌تواند به دو نتیجه کاملا متناقض منجر شود. همراهی با او درمقابل «نوری‌المالکی» می‌تواند ترغیب‌کننده ایجاد یک روند سیاسی فراگیرتر شود اما درعین‌حال می‌تواند دوباره به تقویت قدرت شبه‌نظامیان طرفدار او نیز منجر شود. از این‌رو به‌نظر می‌رسد عراقی‌ها قبل از هرگونه همکاری با او باید بتوانند به وی بفهمانند که پیش از هرچیز حرف‌هایش را در عمل اثبات کند. میراث صدر مقتدا صدر از خانواده‌ای روحانی با ریشه‌های کهن تاریخی برآمده است. عمویش «محمدباقر صدر» فیلسوف مشهور شیعی بود و پدرش آیت‌الله محمدصادق صدر که یک روحانی مبارز و برجسته به‌شمار می‌رفت و هر دو به دست رژیم «صدام حسین» کشته شدند. مقتدا صدر برای نخستین‌بار تابستان سال 2003 بود که در صحنه سیاسی عراق ظاهر شد و نظریاتی مبتنی بر یک توهم توطئه را در یک گفتمان پرشور ارایه داد. دیدگاهی که در بین گروه‌هایی از شیعیان محروم و فقیر عراق بازتاب گسترده‌ای داشت و به سرعت طرفدارانی پیدا کرد. شبه‌نظامیان وابسته به صدر (جیش المهدی) درجنوب عراق فعال بودند. این در شرایطی بود که شبه نظامیان «القاعده» نیز در شهرهای مرکزی و مناطق سنی نشین به‌شدت فعال بوده و بین سال‌های 2005 تا 2008 علیه نیروهای آمریکایی دست به عمليات می‌زدند. در سال‌های 2006 تا 2008، صدر به صورتی آشکار با دولت المالکی درافتاد و تلاش کرد بر بصره و کربلا و میسان و تعدادی از مناطق بغداد از جمله شهرک صدر تسلط پیدا کند اما این مساله برخوردهایی را بین طرفداران صدر و دولت نوری‌المالکی به وجود آورد که درنهایت برای صدر موفقیت‌آمیز نبود. صدر در پایان این مرحله و بعد از شکستی که متحمل شد، سال 2007 راهی ایران شد و برای مدت چهار سال در آنجا ماند. رابطه صدر با مالکی همواره بین همکاری سیاسی و رودررویی نظامی در نوسان بوده است. وقتی سال 2011 صدر دوباره به عراق بازگشت اعتماد به‌نفس خاصی داشت. این اتفاق بعد از انتخابات پارلمانی عراق بود که طرفداران صدر نیز توانسته بودند دست‌کم 40 کرسی پارلمان را به دست آورند. صدر ابتدا تصمیم داشت یک نخست‌وزیر ضعیف و تابع خود را برای تشکیل دولت معرفی کند اما اصرار و پافشاری مالکی و حامیان داخلی و خارجی او بربقای دولتش موجب شد تا صدر به ائتلافی بپیوندد که از مالکی حمایت می‌کرد. این عمل به‌طور طبیعی نارضایتی احزاب کردی را به دنبال داشت زیرا کردها تمایل داشتند این خودشان باشند که پست‌ها را در بغداد تعیین می‌کنند. گرایش به اعتدال وی در سال 2012 هرگونه درگیری طایفه‌ای و فرقه‌ای را محکوم کرد. دراین رابطه او به‌خصوص اعمال گروه موسوم به «عصائب اهل الحق» (گروه‌های اهل حق) را که روزگاری از ارتش المهدی منشعب شده بودند تقبیح کرد. در آوریل سال گذشته میلادی صدر اعلام کرد به «مسعود بارزانی» رییس منطقه کردستان و ائتلاف العراقیه به رهبری «ایاد علاوی» نخست‌وزیر اسبق که مورد حمایت اهل سنت است خواهد پیوست. در این رابطه او با اظهاراتی تند، دولت نوری‌المالکی را مورد انتقاد قرار داد و شخص مالکی را متهم به استبداد کرد، حتی صدر در مواردی از پارلمان خواست که نخست‌وزیر را استیضاح کند. دلیل این برخوردها را صدر «به حاشیه راندن برخی نیروها و سیاسی کردن قوه قضاییه» می‌دانست و می‌گفت رفتار دولت مالکی منجر به ایجاد «نظامی دیکتاتوری شده است که از نیروهای مسلح و قوه قضاییه برای غلبه بر رقیبانش استفاده می‌کند.» ماه دسامبر گذشته صدر یک‌بار دیگر این موضع‌گیری خود را تکرار کرد. در آن زمان تظاهراتی در تعدادی از استان‌های سنی‌نشین عراق علیه دولت مالکی به راه افتاده بود. صدر ابتدا از تظاهرات‌کنندگان پشتیبانی کرد و با همه خواسته‌هایشان همراهی کرد. وی حتی تا آنجا پیش رفت که درکنار روحانیون اهل سنت در همان مناطق ایستاد و به صورت مشترک با آنها نمازجماعت خواند. پس از آن به یکی از کلیساهای بغداد رفت که در سال 2010 هدف یک حمله تروریستی شدید قرار گرفته بود. وی در بیانیه‌ای نوشت: «نمی‌توان با فرقه‌گرایی به جنگ فرقه‌گرایی رفت.» این سخنان، نشان می‌داد که او تمایل دارد به صورت ریشه‌ای با خشونت‌ها مقابله شود و این از سوی کسی چون او تا حدود زیادی غیرمنتظره بود. اکنون که نیروهای آمریکایی از عراق خارج شده و گروه‌های اهل سنت نیز درحاشیه قرار دارند، کردها تلاش می‌کنند برخلاف مالکی به دنبال یک شریک شیعی دیگری باشند و در این میان مقتدی صدر می‌تواند فرصت مناسبی را در اختیار آنان بگذارد. این در شرایطی است که صدر نیز می‌کوشد تا با کسب وجهه تازه‌ای که نماد اصلی‌اش اعتدال و میانه‌روی است دوباره به عرصه سیاست بازگردد. این رویکرد تازه صدر زاییده چند عامل مهم است: یکی ضعف نیروهای نظامی حامی و پشتیبان صدر که دیگر قادر به یک رویارویی نظامی با دولت نیستند. مساله دیگر تمایل شدید صدر به مشارکت سیاسی در عراق است که ایجاب می‌کند تا او به دنبال هم‌پیمانان جدیدی باشد و از سوی دیگر بتواند همدلی توده‌های مردم عراق اعم از همه طیف‌ها را با خود همراه کند. وی در یک رویکرد کلی تلاش می‌کند افکار عمومی را علیه دولت نوری‌المالکی تحریک کرده و او را ناموفق نشان دهد.از اینها گذشته، طی پنج‌سال گذشته جنبش تحت رهبری صدر دچار شکاف‌ها و انشعاب‌های متعدد شده است. از این‌رو صدر می‌ترسد که نوری‌المالکی با جذب بخش‌هایی از این نیروها او را مانند اهل سنت به حاشیه براند. برای مثال گروه‌های موسوم به اهل حق که از ارتش المهدی جدا شده‌اند هم اکنون در پی ایجاد یک حزب سیاسی قوی برای تصاحب برخی دستاوردهای صدر در عرصه انتخابات آینده هستند، بنابراین صدر نیز باید به دنبال راهکاری برای احیای محبوبیت گذشته خود بوده و نیز طرفداران تازه‌ای پیدا کند تا بتواند در انتخابات پارلمانی کشور که قرار است ابتدای سال 2014 برگزار شود، موفقیت خوبی به دست آورد. تناقض صدر با این همه از دیدگاه برخی گروه‌های مخالف دولت مالکی که درعین‌حال تمایل به همکاری با مقتدا صدر دارند وی برای آنها شخصیتی متناقض دارد؛ به این معنا که اگر صدرجدید را بپذیرند در واقع به یک دشمن سابق خود میدان داده‌اند و اگر او را پس بزنند ممکن است دوباره به همان راه‌های سابق کشیده شود، بنابراین خردمندی آن است که از یک طرف با او از در همکاری وارد شوند و از سوی دیگر از او بخواهند دست به تاسیس یک حزب سیاسی مشخص بزند؛ حزبی که با عبور از رویکردهای فرقه‌گرایانه اجازه دهد تا سایر فرقه‌ها نیز در آن مشارکت داشته باشند زیرا صدر بارها گفته است که هیچ فرقه‌ای را کافر یا مشرک نمی‌داند و به همه آنها به صورت یکسان می‌نگرد. اهل سنت البته از صدر انتظار دارند که در برابر قانون بعثی‌زدایی بایستد. وی پیش‌تر توانسته بود طی یک معامله با دولت نوری‌المالکی ده‌ها نفر از شبه‌نظامیان شیعه را از زندان آزاد کند. اهل سنت انتظار دارند صدر با پادرمیانی خود بتواند ضمن حذف این قانون، کسانی را که به اتهام عضویت در حزب بعث به زندان افتاده‌اند نجات دهد. همچنین کردها از او انتظار دارند پشتیبان خواسته‌هایشان باشد. کردها می‌خواهند سهم بیشتری از منابع نفت و گاز عراق داشته باشند یا اینکه دست‌کم سود حاصل از این منابع بین آنها به صورتی عادلانه‌تر تقسیم شود. آنها همچنین خواستار خودمختاری بیشتر در مناطق تحت نفوذ خود هستند. صدر می‌تواند از طریق طرفدارانش در پارلمان، قوانینی را به تصویب برساند که درباره نحوه بهره‌برداری از منابع نفع و گاز و مشارکت در سود حاصله از آنها ملاحظات آنها را در نظر آورد. تصویب چنین قوانینی به‌ویژه در‌باره نحوه تخصیص بودجه و قراردادهای مربوط به انرژی می‌تواند نزاع‌های مزمن بین کردها و دولت مرکزی را تخفیف داده و ثبات بین اربیل و بغداد را تضمین کند. ائتلاف صدر و کردها چندی پیش نشان داد که تا کجا می‌تواند موثر باشد. در پایان باید پرسید آیا مقتدی صدر در این تحول خود از افراط‌گرایی به اعتدال و میانه‌روی پشتیبان یک گفت‌وگوی همه‌جانبه در عراق خواهد بود؟ طبیعی است که دعوت او به یک گفت‌وگوی همه‌جانبه می‌تواند بیانگر جدیت و پایبندی او به روند پیشرفت دموکراسی در عراق باشد. به هرحال بهتر است عراقی‌ها از رویکرد جدید صدر استقبال کنند و درعین حال بر او فشار آورند تا این رویکرد را به وسیله اعمالی ملموس نشان دهد نه اینکه تنها در سطح حرف باقی بماند.
منبع : المجله

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.