|

شاید باورتان نشود

«باستان‌شناسی»؛ در میانه راه

ناصر فکوهی

این امری اساسی است که فرآیندهای باستان‌شناسی، تاریخی و کنشگران آنها را با یک نگاه و به صورتی کلیشه‌ای نه به‌مثابه افرادی به‌دور از هرگونه اندیشه سوءتلقی کنیم و آنها را «فرشتگانی معصوم» بپنداریم که دغدغه‌ای جز کمک به حفظ آثار باستانی ما نداشته‌اند و نه آن که آنها را غارتگرانی بدانیم که این آثار را به تاراج برده‌اند. بحث میراث فرهنگی و اینکه این میراث به چه کسانی تعلق دارد و در چه مکان یا مکان‌هایی باید حفظ شود، بحثی طولانی است که در جایی دیگر به آن خواهیم پرداخت. در این حال باور و درک نظام‌های مردمی ما (به جز گروهی از نخبگان که آنها نیز اغلب دچار نوعی خودشیفتگی و شووینیسم می‌شوند) از ارزش آثار تاریخی و باستانی تا دوره‌ای بسیار متاخر یعنی در واقع تا پس از انقلاب 1357 اندک بود و پس از آن نیز لزوما چندان نتوانست تا امروز به قدرت بالایی برسد و عناصری به‌شدت متناقض در آن به چشم می‌خورد. برای نمونه یورش و تخریبی که در آثار باستانی جیرفت به وسیله گروهی از افراد محلی انجام شد (به‌خصوص در غارت گورها) و تخریب دایمی که به وسیله گروه‌های مختلفی از بازدید‌کنندگان در مهم‌ترین آثار تاریخی ایران (از تخت‌جمشید گرفته تا بنا‌های تاریخی اصفهان و شیراز و...) دیده می‌شود و در بسیاری موارد شکل دیوارنوشته یا ترسیم «یادگاری» بر این آثار را دارد، هنوز گویای شکل‌نگرفتن واقعی و به‌خصوص درونی نشدن باور به «گذشته» ملی است. باستان‌شناسی در نهایت هنوز با مفهوم «زیرخاکی» و نگاهی سودجویانه همراه است تا با باور و درکی عمیق نسبت به مکان‌های حافظه تاریخی برای ساختن وجدانی جمعی و اجتماعی. باستان‌شناسی از همین رو، پس از سیر نخستینی که در تاریخ ایران داشت و به دلایلی که به تشکیل دولت ملی منجر شد، به تدریج سلطه دولت‌های استعماری بر آن کاهش یافت و به‌رغم شکل‌گیری گروهی از نهادها به ویژه موسسه باستان‌شناسی دانشگاه تهران (1338/ 1920)، سازمان میراث فرهنگی (1382/2004) (که در ابتدای قرن با عنوان سازمان جلب سیاحان خارجی و تبلیغات در 1314/1936 تاسیس و بارها تغییر نام داده بود) و پژوهشکده باستان‌شناسی آن و ظاهر شدن نسل جدیدی از باستان‌شناسان ایرانی که باید آنها را نسل سوم دانست که امروز مشغول به کار و تحقیق هستند، نظیر فریدون بیگلری، لیلا پاپلی یزدی، سامان حیدری، کورش روستایی، عمران گاراژیان، کامیار عبدی و بسیاری دیگر. در کنار این گروه «دیرینه‌شناسی» و «انسان‌شناسی باستان شناختی» نیز به همت دانشگاهیان جوانی چون حامد وحدی‌نسب در دانشگاه تربیت مدرس و گروهی از دانشجویان دکترای جوان در آزمایشگاه انسان‌شناسی زیستی مرکز مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران، راه‌هایی بسیار متفاوت را پیش گرفته‌اند و از گذشته‌هایی که از یک سو در سنت پیش از تاریخ دیرینه‌شناسی قرار می‌گیرد تا سنت‌های کلاسیک باستان‌شناسی تاریخی و موزه‌گرایانه در نوسان هستند بدون آن که لزوما ابزارهای این کار در اختیارشان قرار گرفته، راهی برای خود گشوده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.