|

۳۹۷ سال پس از خالق «دن‌کیشوت»

سروانتس؛ از بردگی تا زندان

محمود حدادی

میگوئل د سروانتس (1616-1547) که در ادبیات جهانی به نام خالق رمان طنزآمیز «دن‌کیشوت» شهرت دارد، نویسنده‌ای است که اسپانیای قرن 16، در پایان قرون‌وسطا و به هنگام سربرداشتن دورانی از شکوفایی فرهنگی، به نهضت رنسانس هدیه کرد. پدران سروانتس از اشراف سقوط کرده و تنزل یافته اسپانیا بودند. خود او، که از جوانی ذوق شعر داشت، ابتدا به طلبگی و به قصد شغلی روحانی راهی رم شد و در آنجا، در آرمانگرایی پاکبازانه خود در جنگ دریایی لپانتو، که در سال 1571 در شرق مدیترانه و در دفاع از جمهوری ونیز در پیش حمله ترکان عثمانی رخ داد، داوطلبانه شرکت جست. در این جنگ گلوله‌ای به بازوی چپش نشست که آن را مثله کرد. امپراتوری عثمانی در این نبرد شکست سختی خورد، با این حال جهان مسیحیت از پی ضرباتی بیشتر به نیروهای آن برنیامد، زیرا خود درگیر جنگ‌های عقیدتی بود که دیری بود میان کاتولیک‌ها با پروتستان‌ها درگرفته بود. رهبری سرکوب نهضت نوکیش پروتستان را فیلیپ دوم، امپراتور قدرتمند آن زمان اسپانیا، جزو رسالت خاص خود می‌دانست. پدرش کارل پنجم اعراب را از اندلس بیرون کرده بود و خود او هم می‌خواست اروپا را دوباره سراسر کاتولیک کند. امپراتوری فیلیپ در این سال‌ها تا برزیل، آفریقا، آسیای‌شرقی و جاوه گسترش یافته بود. چنین، نیمی از جهان خراج‌گذار او بود اما فیلیپ که از شادی زمینی عار داشت و هیچ چیز جز صلیب برایش به حساب نمی‌آمد، با یک جاه‌طلبی پندارزده تنها یک هدف می‌شناخت: یگانگی ایمان به‌رغم ملت‌ها. پس تمامی ثروت و امکانات کشور خود و مستعمرات این کشور را در راه سرکوب پروتستان‌های نوکیش در فرانسه، انگلستان و هلند به کار گرفت و اروپا را در غرقاب جنگ‌هایی خونین فرو برد و در تامین هزینه آنها بار فقری سنگین را بر آحاد مردم اسپانیا هموار کرد. این فقر بر زندگی سروانتس هم سایه انداخت، خاصه که وی دیری در کار نویسندگی توفیقی نمی‌یافت، زیرا ذوق توده هنوز و همچنان قصه‌های شهسواری را می‌پسندید، درحالی که با ظهور صنعت، رفته‌رفته فناوری جنگی نیز تحول می‌یافت و در نتیجه منش و روش شهسواری نیز منسوخ می‌شد. سروانتس پس از مصدومیت در نبرد لپانتو خواست از راه ناپل به زادگاهش برگردد اما دزدان‌دریایی کشتی‌ای را که وی از جمله مسافرانش بود ربودند و به الجزیره بردند. خانواده سروانتس فقیرتر از آن بودند که بتوانند به این زودی جزیه‌ای برای او بپردازند، پس وی به‌رغم مصدومیتش پنج سالی را به بردگی گذراند، تا پس از سه بار فرار ناموفق، سرانجام یک انجمن خیریه مسیحی پول واخرید او را پرداخت و به وطن بازش گرداند.
اینک در اسپانیا نه رنج سال‌های بردگی، نه مصدومیتش در جنگ صلیبی لپانتو نتوانست در یافتن شغل امتیازی برایش بیاورد. آشکارا در زندگی زناشویی و عشق هم بیشتر از دو- سه ناکامی داشت. یک- دو اثری هم که در این سال‌ها نوشت، یعنی «گالاته» و «تئاتر» جادویی یا غیبی، استقبالی به خود ندید. از دیگر حوادث عمده‌ای که وی در زندگی تجربه کرد، حادثه شکست ناوگان بزرگ فیلیپ، یعنی آرمادا، در جنگ با انگلستان بود که در زمان حکومت الیزابت اول کم یا بیش یکپارچه به کیش پروتستان گرویده بود. نابودی آرمادا را در سال 1588، به دست نیروی دریایی انگلستان عموما پایان قطعی قرون‌وسطا و تسلط انحصاری کیش کهن بر جهان مسیحیت می‌دانند. این ناکامی دوباره فیلیپ فقری بیش از پیش را بر گرده مردم اسپانیا نشاند. سروانتس در این روزگار گویا به ناچار یک چند مامور مالیات می‌شود اما چون در این کار احتکارگرانی چند- همه صاحب قدرت- را رسوا می‌کند، به اختلاس متهمش می‌کنند و در شهر سویلا در روزگار پیری به زندان می‌افتد. در همین زندان است که در پی بازپی‌نگری به زندگی سراسر ناکامی خود، نیز در ابعادی بزرگ‌تر از پی بررسی کارنامه سراسر شکست فیلیپ دوم، نماد دون‌کیشوت از ذهنش می‌گذرد و این اثر را چون تمثیلی بر روزگار خود می‌نویسد. زیرا دون‌کیشوت نیز خیال‌زده وارسته‌ای است که مغزش از خواندن قصه‌های شهسواری خراب شده است، پس درکی برای واقعیت ندارد و بی‌آنکه بداند دوره‌اش به سر رسیده، پیوسته می‌خواهد در حق دیگران کار خیر بکند، ولی حاصل کوشش‌اش جز خرابکاری نیست. وانگهی چوب این خرابکاری را هم بیش از همه خود او می‌خورد، خود او و سانچوی عامی و زودباوری که این پیر رویازده را به اربابی پذیرفته است. سروانتس به این ترتیب شاید خواسته است با سلسله‌ای از داستان‌های شیرین و بسیار نزدیک با دنیای توده مردم، در ضمن نشان دهد که (به گفته رودکی) گیتی به راه خود می‌رود و هموار کردن آن رویایی خام بیش نیست. استقبال همگانی از مجموعه این قصه‌های پر طنز و تمثیل چنان گسترده بود که هنوز جلد اول آن به آخر نرسیده، به همه زبان‌های بزرگ اروپایی ترجمه شد و از آن پس از آثار ماندنی ادبیات جهانی شمرده می‌شود. دون‌کیشوت سروانتس به همت «محمد قاضی» به فارسی نیز درآمده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.