|

بلوغ طنز« گل‌آقایی» در دوره اصلاحات

احمد مسجدجامعی . وزیر ارشاد دوره اصلاحات

«راز گل‌آقا» مستندی است که درباره «کیومرث صابری» ساخته شده است. اینکه تصمیم گرفتم درباره این فیلم صحبت کنم، هم به دلیل دینی است که احساس می‌کنم و هم به دلیل تاثیری است که فعالیت‌ها و افکار ایشان بر حوزه ادبیات طنز و کاریکاتور دارد. گل‌آقا زمینه را برای فعالیت دو نسل از طنزنویسان فراهم کرد. یکی نسل گذشته که همکارانش در «توفیق» بودند و دیگری نسل جوانی که گل‌آقا میدان را برای معرفی و ظهور آنان مهیا کرد. این نسل جوان در مدرسه گل‌آقا آموزش و فعالیت خود را آغاز کرد، در این مدرسه بالید، در دوره اصلاحات به بلوغ خود رسید و عملا جایگاه طنز و کاریکاتور را به مرتبه‌ای متفاوت از دوره‌های قبل ارتقا داد. به طوری که کاریکاتور به صفحه اول روزنامه‌ها راه یافت. همه این موارد در مدرسه گل‌آقا رشد کرد و آنچه که می‌دیدیم محصول گل‌آقا است. این مساله مهمی است که تاکنون گفته نشده است. گاهی تلاش می‌شود تا این سوال را دامن بزنند که چرا «گل‌آقا» در دوره رونق مطبوعات، فعالیت خود را متوقف کرد. به نظر من اگر از این منظر به مساله نگاه کنیم، پاسخ این پرسش به روشنی قابل طرح است. هدف اصلی گل‌آقا جاانداختن طنز اجتماعی و منتقد و تربیت نسل جوان بالیده در فضای انقلاب بود، چون به این هدف رسید، احساس کرد باید عرصه دیگری را برای توسعه و رشد طنز باز کند. البته این نسل در مدرسه گل‌آقا رشد کرد ولی سبک‌های خاص خود را داشت. تمایز بین سبک گل‌آقا و نسل جوان دیده می‌شود و تربیت در مدرسه گل‌آقا به معنای رشد مقلدانه آن نوع طنز نیست.
گل‌آقا به ویژه در این دوره به نهادینه‌کردن طنز می‌اندیشید؛ نهادی که آرشیو و کتابخانه طنز کشور باشد، محل دیدار و تبادل تجربیات طنزنویسان باشد و مهم‌تر از همه دانشنامه طنز باشد که دانش را به صورت مدون و معتبر در اختیار جامعه قرار دهد. البته دانشنامه، فعالیتی است که در زمانی طولانی پاسخ می‌دهد و هزینه‌های زیادی دارد. از این‌رو، دنبال راهی بود که هم در زمان کوتاه‌تری به نتیجه برسد و هم اعتبار علمی آن حفظ شود. تجربه خوبی در این مورد وجود داشت و آن دانشنامه ادب فارسی آقای «انوشه» بود. این پیشنهاد به گل‌آقا ارایه شد و ایشان هم پسندید. برای اولین ویرایش دانشنامه طنز حدود سه‌هزار مدخل در نظر گرفته شد که هر مدخل به طور متوسط در یک ‌ستون معرفی می‌شد. برای هر صفحه نیز دو ستون تعریف شد. گل‌آقا امکانات اولیه این کار را مثل فضا، کتابخانه و نیروی انسانی متخصص داشت و بر این مبنا پیش‌بینی می‌شد این کار در یک دوره تقریبا پنج‌ساله به نتیجه برسد. این ایده‌ای بود که گل‌آقا با توقف نشریه به آن می‌اندیشید و در پی آن بود. ولی متاسفانه به دلیل بیماری و بعد فوت ایشان، دچار وقفه شد. من امیدوارم پوپک صابری که خود از مسوولان نشریه و تربیت‌شده مدرسه گل‌آقاست، این ایده را پیگیری کند و به سرانجام برساند. به هر حال این مواردی بود که به نظر می‌رسید باید گفته شود. این حرف‌هایی که الان گاهی مطرح می‌شود، در همان زمان نیز طرح می‌کردند. یادم می‌آید در یکی از روزنامه‌ها مقاله‌ای منتشر شد که علت تعطیلی نشریه «گل‌آقا» را عدم استقبال مخاطبان ذکر کرده بود. مرحوم صابری از این مقاله به شدت دلگیر شد و در همان زمان یکی از مدیران وزارت ارشاد به این مقاله پاسخی مکتوب داد و این نظر را رد کرد. حالا که باز بعد از سال‌ها این سخن مجددا تکرار می‌شود، لازم است مجددا واقعیت گفته شود تا سوءفهمی در تاریخ فرهنگی کشور روی ندهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.